Üniversitedeyim. Yıl 2008. Final dönemindeyiz. Her bir saniyemi ders çalışarak geçirmem gereken bir dönemde bense kendimi, bilgisayar karşısında House MD’nin üçüncü sezonunu izlerken buluyorum. Ve devam ediyorum. Aşırı suçluluk duygusuyla bir bölüm daha izliyorum. “O an benim için en doğru şey House MD izlemek” diyorum kendi kendime.
House MD, beni daha önce hiçbir dizinin yapamadığı kadar içine çeken bir dizi. Dizide bir izleyici değilim. Adeta bir karakter gibiyim. Ama dizideki karakterlerden biri değil. Orada olan, onları dinleyen ve hiç konuşmayan başka bir karakter.

Bundan birkaç sene önce bir arkadaşım beni evine davet etmişti. Evinde sohbet, muhabbet devam ederken arkadaşım Netflix’ten bir film açtı. “Film mi izleyeceğiz?” diye sordum. O da “Yoo, biz konuşurken dönsün o da.” dedi.
Havaalanlarında ya da asansörlerde duymaya alışık olduğumuz, bizi çok yormayan ama aynı zamanda çok da akılda kalmayan bazı müzikler vardır. Adına “ambient music” (ortam müziği) denen ortama eşlik eden müzikler hani.
New Yorker’da yayımlanan bir makale, benzer şekilde “ambient TV” diye bir kavram ortaya atıyor. “Ambient TV”nin de Netflix ile giderek yaygınlık kazandığını söylüyor.
Kavram şu: Biz herhangi bir dizi ya da filmi, izlemek için değil; o sırada yaptığımız başka bir şeye eşlik etsin diye açıyoruz. Yemek mi söyledim, ben yemek yerken de TV bir şeyler oynatsın. Arkadaşım mı geldi? Biz konuşurken arkada bir şeyler dönsün.
İşte Netflix’te sıklıkla rastladığımız bizi yormayan, kolay akan içeriklerin sayısının bu kadar fazla olmasının sebebi de bu. Günümüz, ambient TV çağı.
New Yorker yazarı Kyle Chayka, “ambient TV”ye “Emily in Paris” dizisinin olabilecek en iyi örnek olduğunu söylüyor. Günümüz insanı artık, arka arkaya kolay izleyebileceği, kendisini yormayan bir içerik talep ediyor. Platformlar da onlara bunu veriyor.

Yıllar sonra House MD’yi tekrar izlediğimde ona bu gözle bakmaya çalıştım. Ve dizi izleme alışkanlığımızın ne derece değiştiğini fark ettim. Çünkü House MD, yukarıda bahsettiğim yapıya neredeyse hiç uymuyor. Dizinin büyük kısmında, ortalama bir izleyicinin kaçıracağı, anlamayacağı tıbbi bir vaka anlatılıyor. Aşırı zeki olan Gregory House karakterinin sözlerini, esprilerini, göndermelerini takip etmek hiç kolay değil. Diziyi izlerken başka bir şey yapmak da mümkün değil. Hikayeyi, espriyi kaçırırsınız.
House MD’yi arka arkaya da izleyemezsiniz. İki bölüm art arda izlemek çok zor, çünkü tıbbi literatür bitirir sizi. Binge watching’e hiç uygun bir dizi değil yani. Kısaca House MD’ye “ambient TV” muamelesi yapamazsınız.
Ama bence dizi izlemek de ortamda çalan bir şeyin dönmesi şeklinde olmamalı. Siz diziye teslim olmalısınız. Bir bölüm izledikten sonra dizi sizi yormalı. Tüketmeli. Bir sonraki bölüm için molaya ihtiyacınız olmalı. Çünkü izlediğiniz şey, öyle kolayca geçeceğiniz bir şey olmamalı.

Dizinin yaratıcısı David Shore, bir gün kalçasını incitmiş ve bir hastaneye gitmiş. Gittiği yer bir araştırma hastanesiymiş. Kalçasında hiçbir şey olmamasına rağmen birçok doktor, onu dikkatle dinlemiş. Detaylı bir şekilde ve son derece nazik davranarak kendisini incelemiş. Ve hiçbir şey bulamamışlar. O da şöyle düşünmüş, “Eminim, ben buradan ayrıldıktan sonra hepsi benimle dalga geçmiştir.”
Sonra aklına bir fikir gelmiş: Bir doktor olsa, hastalarıyla onlar gittikten sonra değil de onlar oradayken dalga geçse. Aklından geçenleri yüzlerine söylese… Nasıl olurdu? İşte House MD fikri böyle ortaya çıkmış.

David Shore’un yarattığı Gregory House karakteri, tüm o sekiz sezon boyunca asla kendisiyle çelişmeyen; ilk bölümdeki bakış açısını son bölümde de devam ettiren ve kendimizi onun yerine koyduğumuzda yaptığı seçimleri anlayabildiğimiz, yaşayan gerçek bir karakter.
Bu kadar iyi yaratılmış, hastanenin ayırıcı tanı departmanının başı olan ve ekip yöneten bir karakterin, liderlik yönünün de incelemeye değer olduğunu düşünüyorum. Hatta House MD tarzı bir liderlikten çok şey öğreneceğimize eminim.

House’un kendine has liderlik yaklaşımını dört bölümde inceleyeceğim.

Model
İkinci sezon, on üçüncü bölümde House’un hastası, babasıyla yaşayan, lise çağındaki bir süper modeldir. Tedavi sürecinde House bir şeyden şüphelenir. Gerçeği öğrenmek için de babasını itirafa zorlar. Kızının hayatının bu bilgiye dayalı olduğuna onu ikna eder. Ve sonunda öğrenir. Babası, kızını taciz etmiştir. House’un ekibi bunu öğrenince şok olur. Cameron hemen bu durumu ilgililere bildirmeye karar verir. Ama House karşı çıkar. Buna izin vermez. Çünkü House, babasından çok daha fazla şey öğrenebileceğini düşünmektedir. Ama Cameron, House’un buna karşı çıkmasına rağmen; bu durumu hemen hasta yönetimine ve devletin ilgili kurumuna bildirir. House ile Cameron arasında şu diyalog geçer:

Bir çalışan, yöneticisinin “hayır” dediği bir şeyi yapmıştır. Ama House, Cameron’ın kendisine rağmen bunu yapmasını umursamaz.  Ona ceza da vermez. Hatta kendi tarzıyla onu takdir eder. Çünkü Cameron, doğru olduğunu düşündüğü şeyi yapmıştır. Ve önemli olan emirlere uymak değil, “doğru olduğunu düşündüğün şeyi yapmaktır”.

Korkak
Üçüncü sezon, yirmi birinci bölümde House ve Foreman bir vakada ayrı düşerler. Foreman hastanın önce ilik nakli olması gerektiğini düşünür. House ve en yakın arkadaşı, aynı zamanda onkoloji departmanın başı Wilson ise ilik naklinin tehlikeli olabileceğini düşünür. Ve biraz daha beklemeleri gerektiğini önerir. Ama Foreman, House ve Wilson’a rağmen, onların arkasından iş çevirir. Hastanın ailesini ilik nakli konusunda ikna eder. Wilson’ın çabaları ise ailenin kararını değiştirmeye yetmez. House ve Wilson arasında ilginç bir diyalog geçer.

Bu diyalog, tam bir House anıdır. House, doğru olduğunu düşündüğü şeyi yapan kişiye kızmaz. Ona, bunu yaptığı için saygı bile duyar. Ama doğru olduğunu düşündüğü şeyi yeterince iyi yapmadığı için, aileyi ikna etmek için elinden gelen her şeyi yapmadığı için Wilson’ı korkaklıkla suçlar.

Cesaret
Yedinci sezon, on birinci bölümde House’un ekibinde yer alan stajyer doktor Masters, House’un bir vakada usulüne uygun işler yapmadığını fark eder. House, bir başka doktorun hastasına, o doktorun haberi olmadan kendi tedavisini uygulamaktadır. Masters’ın bunu öğrendiğini fark eden House, onun kendisini ispiyonlayacağını anlar. Ve Masters’ı önce kovar, sonra da onu tıp fakültesinden attırıp kariyerini bitirmekle tehdit eder. Elinde bunu yapacak gücü ve delili de vardır. Ama Masters, yine de kariyerinin biteceğini bile bile doğru olduğunu düşündüğü şeyi yapar. House’un bu yaptıklarını ilgili doktora ve hastaya bildirir.

House, kariyerini bitirmekle tehdit ettiği bir stajyer doktorun ona karşı çıkmasından etkilenir. Sonuçları ne olursa olsun, doğru olduğunu düşündüğü şeyi yapan kişiyi kovamaz. Onu yanında ister.

İkilem
Birinci sezon, dokuzuncu bölümde House ve ekibi kayıt sırasında nefesi kesilen ve aynı zamanda yürüyemeyen John Henry Giles adında bir caz müzisyenini tedavi etmeye çalışır. Ama ortada bir sorun vardır, bu hasta kendisinin kişisel doktoru olan Dr. Hamilton’ın vakayı devralmasını ister.
Dr. Hamilton, House’un ekibinde çalışan Dr. Eric Foreman’ın da yakından tanıdığı bir isimdir. Foreman ve Hamilton, Foreman’ın uzmanlığı sırasında birlikte çalışmışlardır.
Bu vaka sayesinde Foreman ve Hamilton daha da yakınlaşır. Foreman, yanlış bir tedavi uygulayıp vakayı eline yüzüne bulaştırmasına rağmen Hamilton bu durumu hiç sorun etmez.

Hamilton ve Foreman’ın yakın çalışması, ikilinin tekrar birlikte çalışabileceği fikrini de gündeme getirir. Ve Hamilton, Foreman’a iş teklif eder. Ama Foreman kararsızdır. Alaycı tavrından oldukça rahatsız olduğu ama bir dahi olan House ile çalışmaya devam mı etmeli? Yoksa yaklaşımını daha insani bulduğu Hamilton’ın iş teklifine evet mi demeli? Foreman ve House arasında geçen bu diyalog, House’un bakış açısını en net gördüğümüz anlardan birini yaşatır bize.

House, hata yapan Foreman’ı yaptığı şeyden sorumlu tutar. Ama aynı zamanda başka hatalar yapması için de Foreman’ı cesaretlendirir. Çünkü House’a göre hata yapmak harika bir şeydir. İnsan hata yaptığı için harika hissetmelidir. Hata yapmaktan asla korkmamalıdır. Eğer bir şeyden korkacaksa bir insan, şansını denememiş olmaktan korkmalıdır.

Af
Üçüncü sezon, yirminci bölümde Foreman bir hata yapar ve bu hatası sonucu hasta ölür. Bir hastanın ölümüne sebep olmak, Foreman’ı derinden etkiler. Kendisi bir şekilde, yaptığı hata sonucu affedilmeyi istemektedir. House ve Foreman arasında bir konuşma geçer:

House, burada herkesin yaptığını yapmayarak, sınırları zorlayarak diğer tüm doktorlardan daha fazla hayat kurtardığını iddia eder. Ama diğerlerinden daha fazla da insanın hayatına mal olacağını da kabul eder. Daha fazla hayat kurtarmak için daha fazla insanı kaybetmeyi göze alır. Çünkü House’a göre, şansını denediğin, elinden gelen her şeyi yaptığın sürece doğru yoldasındır. Yaptığın şey bazı ölümlere sebep olabilir, ama çok daha fazlasını kurtarmanın yolu da bundan geçer. Ortada bir hata yoktur. Dolayısıyla, affedilecek bir durum da yoktur.

Yanlış Bir Şey
Dördüncü sezonda House, istifa eden ekibinin yerine yeni üyeler aramaktadır. Bunu da işe alım sürecini bir reality show’a çevirerek yapar. Her hafta onlarca doktordan oluşan bir aday grubuna vaka verir, o vakadaki performansa göre her hafta adaylardan birkaçını eler. Son haftaya kadar devam eden şanslı 3 kişi de House’un ekibine girecektir.
Dördüncü sezon ikinci bölümde, House’un elediği aday, kendisinin elenmesine şaşırır. Çünkü o, yanlış bir şey yapmamıştır.

House için hata yapmak ya da çuvallamak olması gerekendir. Çünkü bu, kişinin şansın denediğini gösterir. Ama şansını denemeyenle, risk almayanla, hata yapma cesaretini göstermeyenle asla işi olmaz.

Öğüt
Dördüncü sezon, üçüncü bölümde “On Üç” (Doktor Remy Hadley) önemli bir hata yapar. Hastaya verdiği hapı, hastanın alıp almadığını kontrol etmez. Ve bu yaptığı bu hata, o hastanın ölümüne neden olur. Çünkü “On Üç” odadan ayrılınca, onun bıraktığı hapı, hastanın köpeği yer. House da hastanın ilacını aldığını ama bu tedaviye yanıt vermediğini düşünür. Başka tedaviler dener. Bunun sonucunda hem hasta hem de köpeği hayatını kaybeder.

House, hayati bir hata yapan, yaptığı hata bir hastanın ölümüne neden olan birisini kovmaz. Kovamaz. Çünkü eğer kovarsa, bu hatanın ona öğrettiği dersi de kaybeder. Bundan sonra yaptığı her şeyde çok daha dikkatli olacak bir doktoru kaybetmek istemez.

Henry
House  dördüncü sezonda, kendisiyle çalışmak isteyen doktorları elemeye devam etmektedir. Dördüncü bölümde elediği kişi herkesi şaşırtır. Çünkü House, en iyi anlaştığı, birbirlerinin lafını tamamladığı Henry’yi elemiştir. Kendisinin eleneceğini zanneden Doktor Taub da bu duruma anlam veremez.

House ekibinde kendisini onaylayan, kendisiyle sürekli aynı fikirde olan birisini istemez. House, kendisine karşı çıkan, kendisini zorlayan birisini arar çünkü. İşte bu yüzden de en iyi anlaştığı kişiyi kovar.

İzin
Beşinci sezon, sekizinci bölümde Foreman, klinik çalışmalar yapmak için House’dan izin ister. Başka bir vakada da eş zamanlı olarak çalışabileceğini ve iki vakayı da aynı anda götürebileceğini düşünür. Ama House izin vermez.

House kabul etmeyince, Foreman da House’dan gizli bir şekilde klinik çalışmalara başlar; diğer vakayla ilgilenir. En başta işler güzel gider. İki vakayı da kotarabilmektedir. Ama gizlice ilgilendiği diğer vakada işler ters gider. Hasta, tedaviye cevap vermez. Foreman, aynı anda iki vakanın da üstesinden gelemeyeceğini anlar. Çaresizce ne yapacağını düşünürken vazgeçmez. Diğer vakada nelerin ters gittiğini anlamaya çalışır. Sonunda da çözer. İkinci vakanın da üstesinden gelmesi, Foreman’ın özgüvenini artırır. Foreman, House’un yanına tekrar gider.

Bir işi yapmak isteyen kişi, izin istemez. İzne ihtiyacı olmaz. Gider ve yapar. Foreman, House’dan izin istediğinde House aslında onun ne kadar kararlı olduğunu test eder ilk başta. Ve izin istediği için aslında testi geçemez.
Ama Foreman, ikinci gelişinde izne ihtiyacı olmadığını bilir. Çünkü iki vakanın da üstesinden gelmiştir. House hayır diyecek olsa bile, kararını vermiştir. Bu yüzden “Yapıyorum” der. Kararlı bir insanın önünde kim durabilir? House da durmaz. Çünkü zaten, çalışanları her ne yapıyorsa, kararlı bir şekilde yapmalarını istemektedir.

Birinci sezon dokuzuncu bölümün vakasına geri dönelim. Bu bölümde House ve ekibi, kayıt sırasında nefesi kesilen John Henry Giles adında bir caz müzisyeni tedavi etmektedir. Kendisi zar zor nefes alabilmekte ve aynı zamanda yürüyememektedir.
Bu hastanın diğerlerinden önemli bir de farkı vardır. Kendisi tedavi olmayı reddetmektedir. Yavaşça ölümünü beklemek istemektedir. Ama House, onu neyin öldürdüğünü bilmeden, o vakayı çözmeden, onun ölmesini istemez. Hatta hastanın, mahkeme emrine karşı gelerek, kendi kariyerini riske atarak onun ölümünü engeller. Ama John Henry Giles, artık bu tedavilerden bıkmış, usanmıştır. Bir an önce ölmek istemektedir. Aralarında şöyle bir diyalog geçer:

House, işinde tutkulu doktordur. Birlikte çalıştığı insanları da kendini tamamen yaptığı işe veren, tutkulu insanlardan seçer. Çünkü House’a göre “eğer içinde seni heyecanlandıran, canı gönülden vuran bir tutkun yoksa, o şeyi yapmamalısın”. 

Altıncı sezon, altıncı bölümde Wilson, House’a şöyle der.

Yazının sonunda sözü Wilson’dan alıyor ve şöyle devam ettirmek istiyorum:

Miyazaki filmografisi üzerine yazdığım yazı:  Miyazaki'nin Anlamı

Before Sunrise serisinin yönetmeni Richard Linklater filmografisi üzerine yazdığım yazı:  Richard Linklater Sinemasında Anlam Arayışı

Eternal Sunshine’ın senaristi Charlie Kaufman  filmografisi üzerine yazdığım yazı:  Charlie Kaufman Sinemasında Anlam Arayışı

Filmekimi’nde izlediğim Wim Wenders’in Perfect Days (Mükemmel Günler) filmi, bu yılın belki de en iyi filmi. Filmde Japonya’nın Kadir İnanır’ı Koji Yakusho’nun hayat verdiği Hirayama karakteri üzerinden insanın nasıl yaşaması gerektiği anlatılıyor.

Perfect Days (Mükemmel Günler) filminin baş karakteri, Hirayama adlı bir tuvalet temizlikçisidir. Temizlediği tuvaletler ise Tokyo Toilets projesi kapsamında tasarlanan oldukça özgün ve modern yapılardır.

Filmin ortalarında, Hirayama’nın kız kardeşini görürüz. Kullandığı arabadan ve şoförünün olmasından, bu kız kardeşin oldukça varlıklı birisi olduğunu anlayabiliriz. Peki, kız kardeşi bu kadar zengin bir adam, nasıl olur da tuvalet temizlemektedir? Bu kız kardeş, illaki ona daha iyi bir iş bulabilir değil mi? Tabii ki bulabilir. Ama tuvaletleri temizlemek, Hirayama’nın kendi tercihidir.

Çünkü Hirayama’nın yaşam tarzı, aslında sembolik olarak modern dünyanın pisliğini temizlemektir. Wim Wenders filmle şunu der: Ancak Hirayama gibi yaşarsanız, modern dünyanın sizin üzerinizdeki pisliğinden kurtulabilirsiniz. Peki Wim Wenders’a göre nasıl yaşamalı?

Hepimiz bir şeyler yapıyoruz ve yapmak zorundayız. Peki bizi, yaptığımız şeyler tanımlayabilir mi? Beni “bir doktor”, “bir öğretmen” ya da “bir ressam” ifadesi mi daha iyi tanımlar? Yoksa, ne olduğum değil de yapmak zorunda olduğum şeyi nasıl yaptığım mı? Wim Wenders’e göre ikincisi…

Perfect Days (Mükemmel Günler) filminde Hirayama, işi olan tuvalet temizlemeyi aşırı ciddiye almaktadır. Klozetlerin iç kısımlarına dahi aynayla bakarak orada herhangi bir pisliğin, lekenin, kirin kalmaması için elinden geleni yapar. Hirayama’nın bu titizliğini görünce içinizden ona şöyle demek gelir: “Alt tarafı bir tuvalet temizliyorsun, nedir bu ciddiyet!”

Hirayama’nın bir de bir iş arkadaşı vardır. Ama bu kişi, tuvalet temizliğini çok da ciddiye almaz. Tuvaletlerin tertemiz olması evet onun işidir, ama o sadece siliyormuş gibi yapar ve işine devam eder.

Hirayama’yı bu iş arkadaşıyla konuşurken hiç görmeyiz. Çünkü Hirayama, yaptığı şeye saygısı olmayan insanları ciddiye almaz. Onları yok sayar. Buradan anlarız ki Hirayama’ya göre anlam, her ne yapıyorsan, bunu ciddiye almaktadır. Her ne yapıyorsan, sanki bu dünyaya, onu yapmak için gelmişsin gibi davranmaktır. Hirayama’nın bu iş arkadaşıyla konuşmamasının sebebi de burada yatar. Çünkü Hirayama, hayatın anlamını kavramayan, yaptığı şeye kendisini vermeyenleri yok sayar.

Perfect Days (Mükemmel Günler) filminde Hirayama’nın hayatına baktığımızda, son derece sıradan bir hayat yaşadığını görürüz. Her gün neredeyse aynı şeyleri yapar. Ama bu durum, Hirayama’yı üzmez. Tam tersine, Hirayama mutludur ve bu şekilde yaşamak için büyük bir çaba içindedir.

Okumak ve müzik dinlemek Hirayama’nın hayatı için son derece önemlidir. Bu ikisi, hayatının bir parçasıdır. Hirayama düzenli kitap okur ve sürekli müzik dinler. Hirayama, bunları boş zamanlarında yapmaz. Kitap okumak ve müzik dinlemek için kendine bir zaman yaratır. Hirayama’dan şu sözü asla duymazsınız mesela: “Ben kitap okumayı çok istiyorum da hiç vakit bulamıyorum.” Çünkü Hirayama’ya göre gerçekten isterseniz, ona zaman yaratırsınız.

Bir günümüz nasıl geçiyorsa, hayatımız da az çok öyle geçecektir. Bir güne verdiğimiz değer, hayatımıza verdiğimiz değerdir. Hirayama da bunun farkındadır.

Bir insana verebileceğimiz en önemli şey dikkat ve zamanımızdır. O yüzden kimi dikkate alacağımıza ve zamanımızı kimle geçireceğimize çok iyi karar vermeliyiz.

Perfect Days (Mükemmel Günler) filminde konuşurken neredeyse hiç görmeyiz Hirayama’yı. Ama restorandaki bir kadınla ise büyük bir keyifle konuşur. Hatta onunla edebiyat konuşur. Bu konuşmadan ikisi de zevk alır.

Hatta, Hirayama’nın o kadından hoşlandığını da anlarız. Çünkü onu başka bir erkekle görünce kıskanır ve bu durum onu rahatsız eder. Kendisi filmde ilk kez o an sigara içer.

Hirayama’nın en mutlu olduğu anlara baktığımızda o kadınla konuşmasını, yeğeniyle bisiklet sürmesini ve o kadının eski kocasıyla bir oyun oynamasını görürüz. Her birinde de bir insan vardır yanında.

Tek başına, monoton bir hayatı seçen Hirayama, anlaştığı insanlarla birlikteyken oldukça mutlu olur.

Perfect Days (Mükemmel Günler) bu yılın belki de en iyi filmi. Filmde Wim Wenders, insanın nasıl yaşaması gerektiğini son derece basit bir şekilde anlatır. Peki nasıl yaşamalı?

Her ne yapıyorsan, sanki bu dünyaya, onu yapmak için gelmişsin gibi davran.
Bir gününü nasıl yaşıyorsan, hayatın da az çok öyle geçecek. Gününü sevdiğin şeylere ada ki sevdiğin bir hayatın olsun.
Birine verebileceğin en değerli şey dikkatin ve zamanın. Onu, buna değecek insanlara ver.
Ve unutma. Hayat insanlarla güzel.

Joe Black filmi üzerine yazdığım yazı:  Bir Derviş Gibi Dans Et

Miyazaki filmografisi üzerine yazdığım yazı:  Miyazaki'nin Anlamı

Before Sunrise serisinin yönetmeni Richard Linklater filmografisi üzerine yazdığım yazı:  Richard Linklater Sinemasında Anlam Arayışı

Eternal Sunshine’ın senaristi Charlie Kaufman  filmografisi üzerine yazdığım yazı:  Charlie Kaufman Sinemasında Anlam Arayışı

Herhangi bir filmi tekrar izlediğinizde, izlediğiniz film yine o aynı film midir? Bence değildir. Çünkü film aynı olsa da siz farklısınızdır. Ve filmi, onu izleyenden bağımsız düşünmemek gerekir. Hatta her aynı film, kendinizi tanımak için yeni bir fırsattır. Sevdiğiniz filmleri belli aralıklarla tekrar izleyin ve bu izleyişinizde nelere dikkat ettiğinize bir bakın. Umarım, dikkatinizi çeken farklı şeyler bulursunuz. Meet Joe Black filmini yıllar sonra (tam 20 yıl) tekrar izledim. İlk izlediğimde, sadece güzeller güzeli Claire Forlani (filmdeki Susan) dikkatimi çekmişti. Bu izleyişimde ise filmdeki Tasavvuf göndermeleri gözüme çarptı.

Filmin daha başında William Parrish’in (Anthony Hopkins) ile kızı Susan (Claire Forlani) arasında bir diyalog geçer. William’ın kızı Susan’ın sevgilisiyle ilgili şüpheler vardır. William, kızının aşkını sorgular. William’a göre Susan ile sevgilisi Drew’in ilişkisinde heyecan yoktur.

Burada dikkatimi çeken iki şey var. Birisi “Ben senin süpürülmeni istiyorum” cümlesi. Diğeri de “Derviş gibi dans et” ifadesi. William’ın aynı konuşmada hem “süpürülmek” hem de “derviş” sözcüklerini tesadüfen kullandığını düşünmüyorum. Filmin hemen başındaki bu ifadeler bize, filmin sonrası hakkında çok önemli bir ipucu veriyor. Filmde, bir süpürülmeye ve bir dervişin dansına şahit olacağız.
Süpürülme, temelde bir kuvvetin etkisiyle olduğunuz yerden başka bir yere taşınmadır. Çaresizce sürüklenmedir. Engel olamadığınız bir gücün etkisiyle bir o yana bir bu yana salınmadır. Yani aşktır. William, kızı Susan’ın aşık olmasını istemektedir. Ama nasıl bir aşk? Dervişin dansı gibi bir aşk.
Derviş’i Sufi öğretideki öğretmen ya da rehber olarak düşünebiliriz. Dervişin dansı, “yok olmaktır”. Yani dünyaya ait tüm dertleri unutup yaptığın şeyle bir olmaktır. Herhangi bir dansı düşünün. Dansta bir yere ulaşma amacı yoktur. Dansta, önceki danslarınızı ya da sonra yapabileceğiniz figürleri de düşünmezsiniz. Danstaki tek amaç sadece dans etmektir. Eylemin kendisi yani dans ödüldür.

Filmdeki aşkı ayrı ayrı inceleyeceğim.

Susan’ın Aşkı
Filmi hatırlayalım. Susan, kafede genç bir erkekle tanışıyor. Onunla kısa bir süre flört ediyor ve o erkekten hoşlanıyor. O erkek de Susan’dan hoşlanıyor. Ama o genç erkek maalesef kısa bir süre sonra trafik kazasında ölüyor.
Ölüm ise o erkeğin bedeninde Susan’ın babasının karşısına çıkıyor. Bir akşam yemeğinde karşılaşan Susan ve o erkek yani Joe Black birbirlerinden etkileniyorlar ve Susan, Joe’ya aşık oluyor. Ama Susan aslında Joe Black’e değil, o kafede tanıştığı erkeğe aşık olmuştu.
Filmin sonlarında William’ın doğum günü partisinde, Joe Black ile William’ın diğer kızının kocası Quinc sohbet ediyor. Aşkı konusunda ne yapacağını bilemeyen Joe Black yani ölüm, bir bakıma akıl istiyor. Bu sohbette Quince, bir aşk tanımı yapıyor ve aynı zamanda Joe Black’e ne yapması gerektiğini söylüyor.

İşte bu konuşmadan sonra Joe Black, Susan’a kendisinin “ölüm” olduğunu söylemeye karar veriyor. Ama Joe Black bunu sözle değil, hissettirerek yapıyor. Joe Black, Susan’a veda etmek için onun yanına gidiyor. O sırada çift birbirine sarılırken Susan birden kendini geri çekiyor ve büyük bir ürpertiyle Joe’ya bakıp şöyle diyor: Sen başka birisin.

Susan, Joe’nun kafede tanıştığı o erkek olmadığını anlıyor. Hatta yüzündeki korku dolu ifadeden Joe’nun ölüm olduğunu da anladığını görüyoruz. Ama yine de “sen ölümsün” demiyor. “Sen Joe’sun” diyor. Susan bunu diyerek aslında kendisini ölüme teslim ediyor. Susan, onun ölüm olduğunu umursamıyor. Susan, kendisini ölüme götürecek aşkı tadıyor ve yine de kendisini bunun içine atıyor. Aynen üçüncü kelebek gibi.

Joe’nun Aşkı
Joe yani ölüm, Susan’a aşık oluyor ve giderken onu da yanında götürmek yani Susan’ı da öldürmek istiyor. Bu düşüncesini de William’a söylemekten geri durmuyor.

Joe Black, Susan’ın yanına gidiyor ve ona kendisinin ölüm olduğunu hissettiriyor ama onu yanında götürmüyor. Susan’ı öldürmüyor. Onun yerine kendisini öldürüyor. Ve bedenini aldığı kafedeki genci Susan’a geri getiriyor.

Ölüm Bir Döngüdür
Hayat ve ölüm döngüsü (bir hayatın ancak başka bir ölümle gerçekleşmesi) neredeyse tüm efsanelerin mitlerin kökeninde var. Yeniden doğum için bir ölüm şarttır. Bir ölüm gerçekleşmeli ki başka bir doğum başlasın. Filmde Susan’ın kafede tanıştığı genç hemen kafeden çıkınca bir trafik kazasında ölüyordu. Bu gencin yeniden doğması için de bir ölüm gerçekleşmeli. Bu ölüm de baba William’ın ölümüyle gerçekleşiyor. Joe Black, William ile doğum günü partisini terk edince kafedeki genç tekrar aynı bedende ortaya çıkıyor.

Ölüm Bir Partidir
Tasavvuf’ta ölüm aslında düğün gecesidir ve kutlanması gerekir. Filmde de William’ın ölüm gününün aynı zamanda doğum günü olması ve doğum gününün görülmemiş bir partiyle kutlanması tesadüf değil. Hatta Joe Black’in William’ı yanına aldığı an havai fişeklerin patladığını görüyoruz.

Ölüm Yeni Bir Yolculuktur
Joe Black, William’ın karşısına çıkmadan önce ona bir kalp krizi yaşatıyor. Yani aslında William’ın öleceği doğum günü partisinde de onu bir kalp kriziyle öldürebilir. Ama bunu yapmıyor. Onun yerine onu alıp bir yolculuğa çıkıyor. Çünkü ölüm bir son değil, yeni bir yolculuktur.

Joe Black’in yani ölümün tanışmak için William’ı seçmesi tesadüf değil. Çünkü William sevgi dolu aynı zamanda başarılı bir adam. En azından Joe Black ondan böyle bahsediyor. Ama biz Joe Black’in neden William’ı seçtiğini onun doğum gününde anlıyoruz. William, doğum günü konuşmasında şöyle diyor:

Joe Black’in yani ölümün William’a hayran olmasını sağlayan şey işte bu bakış açısı. William’ın zenginliği sahip olduğu şirket veya mal mülkte değil. Onu zengin yapan şey, hiçbir şey istememesi. Mevlana, isteksizliği cennete kılavuz olarak görüyor (Mesnevi, Cilt: III, 4467).
İmparatordan daha çok filozof olan Marcus Aurelius ise isteksizliği pratikte uygulamak için şöyle bir öneride bulunuyor: Sahip olmadığınız şeye sanki hiç var olmamış gibi davranın (Meditations, Book: VII)

İstememek mi, daha neler!
“Tamam da bu William denen adam aşırı zengin birisi. Tabii ki o ‘hiçbir şey istemeyin’ diyebilir. Ben de o kadar zengin olsam ben de derim.” diye düşünebiliriz. Ama ben o şekilde düşünmüyorum. Ben, bir şeyi reddetmenin ona sahip olmak olduğunu düşünüyorum. Bir şeyden vazgeçmenin, o şeyin sizin olmasını sağladığını biliyorum. İlişkileri bir düşünün (şaka şaka).
İsteksizlik daha zengin bir dünya sunuyor. Çünkü bir şeyi arzuladığımızı ya da çok istediğimizi bir düşünelim. Onu arzulamak gözümüzün başka hiçbir şey görmemesini sağlayacak. O sırada belki de pek çok fırsatı ya da olasılığı kaçıracağız. Ama ne önemi var, istediğim şey gerçekleşsin bana yeter diyebilirsiniz.
Şimdi de o şeye sahip olduğumuzu düşünelim. Ne olacak bu durumda? Önce o şeye alışacağız, onu kanıksayacağız, bu şey bizim sanki hep olan bir gerçekliğimize dönüşecek. Ve bir noktadan sonra her şey eskisi gibi olacak. Bu duruma hedonic treadmill deniyor. Hatta size çok ilginç bir araştırmadan bahsedeyim:
Bir araba kazasında felç olan birisiyle, piyangodan büyük ikramiye kazanan birisini düşünün. Eminim, ikisinin de bir sene sonraki mutluluk seviyelerinin aynı olması size garip gelecektir. Ama bir araştırma gösteriyor ki bu iki kişi, bir sene sonra neredeyse eşit derecede mutlu (Dan Gilbert. The Surprising Science of Happiness. 2004).
Büyük ikramiyeyi kazanan kişi ilk başta aşırı mutlu olmasına rağmen zamanla bu duruma alışıyor, onu kanıksıyor. Felç geçiren kişi de ilk başta oldukça mutsuz oluyor, sonra bu durum onun gerçeği oluyor ve bunu kabulleniyor. Sonuçta bu iki kişi de bir yıl sonunda eşit derece mutlu oluyor.

Joe Black, yönetmen Martin Brest’in aşk ve ölümü anlamaya çalıştığı filmdir. Martin Brest, aşk ve ölümü Tasavvuf’la anlamayı denemiştir. Film göre aşk, kendini öldürmektir. Ölüm ise başka bir yolculuktur. Ve ölümün size hayran olmasını istiyorsanız her güne şu cümleyle başlayın: “Başka hiçbir şey istemiyorum”.

I’m Thinking of Ending Things (Her Şeyi Bitirmeyi Düşünüyorum), Charlie Kaufman’ın yeni filmi. Ve aynı zamanda Charlie Kaufman’ın hiç olmadığı kadar da sembolik bir anlatım denediği filmi. Ben filmi oldukça beğendim. Hatta bana göre bu yılın en iyi filmlerinden biri. Neden mi? Önce, Her Şeyi Bitirmeyi Düşünüyorum’daki sembollerle başlayalım: 

BİRİNCİ SEMBOL: ZAMAN
I’m Thinking of Ending Things (Her Şeyi Bitirmeyi Düşünüyorum) filminde çok fazla diyalog ve tanım duyarız. İlk duyduğumuz tanım ise zamandır. Jake ve sevgilisi Genç Kadın, Jake’in ailesinin evine doğru bir yolculuğa çıkarlar. Henüz yolculuğun başında Genç Kadın zamanı şöyle tanımlar:

Genç Kadın, Jake’in ailesinin evinden ayrılıp şehre dönüş yolunda ise başka bir zaman tanımı yapar.

Genç Kadın’ın yeni bir tanım yapmasının sebebi ise bir değişimdir. Bu değişimi, Jake’in ailesinin evinde yaşamıştır. Genç Kadın, Jake’in ailesinin evinde Zaman’a dönüşmüştür. Yani zaman kavramının ta kendisi olmuştur. Ve bizler film boyunca, diğer insanların hayatlarının çeşitli evrelerini zamanın, yani Genç Kadın’ın gözünden görürüz.
Genç Kadın, aynı yaşta aynı şekilde kalmasına rağmen diğer insanlar yaşlanır. Jake’in annesi hastalanıp yatağa düşer, ona Jake bakmak zorunda kalır. Yemeğini Jake yedirir. Jake’in babasının yaşlılık dönemini de görürüz. Onda ise unutkanlık evreleri başlar. Tüm bu anlarda zaman yani Genç Kadın oradadır. Hatta bu durumu kendisi şöyle ifade eder: 

Genç Kadın Zaman’a dönüştüğünde, insan hayatının bir çok evresini aynı anda yaşar. Onun için hayatın evreleri, doğrusal olmaktan çıkmıştır. Çünkü zamanın sonsuzluğunu düşünürsek zaman aslında her şeydir. Ona göre önce veya sonrası yoktur. Gençlik veya yaşlılık yoktur. Zamana göre her şey aynı anda yaşanır.
Ama bizler zamanı doğrusal olarak görürüz. Zamanın farklı evrelerini farklı yorumlarız. Örneğin gençliği yüceltirken yaşlılığa öfkeleniriz. Filmde de Jake, yaşlılığa olan öfkesini şöyle anlatır:

Yaşlılığa sinirlenmek Genç Kadın’a yani Zaman’a çok garip gelir. Filmde geçen bir sahnede Jake’in annesi yaşlandığından, eskisi kadar iyi duyamadığından bahseder. O sırada Genç Kadın ile Jake’in annesi arasında şöyle bir diyalog geçer:

Zaman, çok ilginç ve merhametlidir. Çünkü zamana göre hayatın tüm evreleri eşit önemdedir. Genç Kadın da bunu arabada Jake’le dönüş yolunda şu sözlerle anlatır:

Charlie Kaufman, I’m Thinking of Ending Things ile zamanı ete kemiğe büründürür. Zamanı konuşturur. Zaman aracılığıyla bize şunu söyler: Hayatın her dönemi eşit önemdedir.

İKİNCİ SEMBOL: DANS
Filmin başlarında Genç Kadın şöyle der:

Evet, bizler geleceğe dair hayaller kurarız. Daha iyisinin olacağını umarız. Umut etmekten asla vazgeçmeyiz. Ama işler daha iyiye gitmediğinde de öfkeleniriz. Umut aynı zamanda hayal kırıklığı da yaratır. Bu hayal kırıklığını Jake şöyle anlatır:

Peki ne yapacağız? Hiç mi hayal kurmayacağız? Hiç mi umut etmeyeceğiz? Çözüm nedir?
Charlie Kaufman’a göre çözüm, dans etmektir. Neden mi? Çünkü, dans ederken bir yere varmaya çalışmayız. Plan yapmayız. Sadece karşımızdakine ayak uydururuz. Dansın tek amacı sadece dans etmektir.
Dans şu anın hakkını vermektir aynı zamanda. Geçmişte olduğun ya da gelecekte olabileceğin yerleri düşünmemektir. Şu an içinde olduğun zamanın ve bulunduğun ortamın hakkını vermektir.

Filmin sonlarına doğru Genç Kadın ve Jake ana yoldan saparak bir okul yoluna yönelirler. Jake okula varınca aracı terk eder ve bir daha dönmez. Ona bakmaya giden Genç Kadın da okulun içine girer. Genç Kadın, okulun koridorunda genç bir çift dans ederken görür. Dans edenlerden birisi, dansa başlarken kıyafetini Genç Kadın’a verir. Genç Kadın’ın aslında “zaman” olduğunu düşünürsek dans eden kızın kıyafetini Genç Kadın’a uzatması son derece önemlidir. Çünkü Charlie Kaufman’a göre zaman, ancak dans edenlerin kıyafetini tutabilir. Dans etmek, şu anın hakkını vermektir.  Ve birisi şu anın hakkını veriyorsa, zamana onu hayranlıkla izlemek düşer. Bu dans boyunca da Genç Kadın onları hayranlıkla izler. Çünkü zaman, şimdiye hayrandır.

Fakat dans, sonsuza kadar devam etmez. Yaşlı bir adam gelir, dans eden erkekle kavgaya tutuşur. Onu bıçaklayıp öldürür. Ve dans biter. O yaşlı adam aslında, o dans eden gencin yaşlanmış halidir. Dansı bitiren şey, gencin yaşlanması değildir. Dansı bitiren, gencin yaşlı halinin oraya gelmesidir. Yani bizim şu anın tadını çıkarmak yerine geleceği düşünmemizdir. Şu an herhangi bir şey yaparken sonrası düşünmemizdir. Ve geleceği düşünmemiz, şimdiyi öldürür; dansı bitirir.

I’m Thinking of Ending Things (Her Şeyi Bitirmeyi Düşünüyorum), Genç Kadın’ın ağzından duyduğumuz şu sözlerle başlıyordu:

Genç Kadın’ın bitirmek istediği şey sistemdir. Çünkü sistem, bir şekilde bizi bir başkasının taklidine dönüştürmektedir. Genç Kadın, kendi dönüşümünü görür ve bunu bitirmeyi düşünür.

I. BİR BAŞKASINA DÖNÜŞMEK
Genç Kadın, Jake’in ailesinin evinin bodrumunda şöyle der:

Jake ve Genç Kadın, arabayla şehre dönerken bir dondurmacıya uğrarlar. Oradan ayrıldıktan sonra da arabada çeşitli konular üzerine konuşurlar. Bu konulardan biri de sistemin, her birimizi kendisine dönüştürmesi üzerinedir. Genç Kadın, Fransız filozof Guy Debord’un Gösteri Toplumu kitabından örnek verir. Ama tam bu anda arabada Genç Kadın yoktur, o koltukta başka birisini görürüz.

Arabada Genç Kadın’ın yerinde oturan o kişi, yaşlı hademenin televizyonda izlediği filmdeki oyuncudur. Jake ve Genç Kadın, sistemin bizi kendisine dönüştürdüğü üzerine konuşurken Genç Kadın da sistemin kendisine dönüştürmüştür. Yani o sırada izlediğimiz filmin kahramanı olan Genç Kadın yerine, başka bir filimdeki bir kadını görürüz. Çünkü Genç Kadın, o oyuncuya dönüşmüştür.

Bu açıdan I’m Thinking of Ending Things (Her Şeyi Bitirmeyi Düşünüyorum) tam bir sistem eleştirisidir.  Charlie Kaufman’a göre sistem, bizi televizyon ya da filmler gibi pek çok aracıyla kendisine dönüştürmektedir. Bizlerden birer taklitler ordusu yaratmaktadır.
Ama sadece sistem değil, toplum da hatta herkes de diğerini kendisine dönüştürmeye çalışır. Örneğin Genç Kadın sevgilisinin ailesinin evine girdiğinde, sevgilisi ona kendi terliğini verir. Terlik büyük olsa da kız arkadaşının onu giymesini ister. Çünkü Jake’in terlikle yapmak istediği, sevgilisini kendisine benzetmektedir. Onun adımlarını izlemesini sağlamaktır.

Genç Kadın, Jake’in evinde bir çocuk fotoğrafı görür. Jake’e bu kim diye sorar. Jake de “Tanıyamadın mı, o benim.” Der. Kız da “Hayır, benim” der.

Başka bir sahnede Genç Kadın, Jake’in çocukluğunun geçtiği odaya girince orada açık bir kitap bulur. O kitapta, filmin başında Genç Kadının arabada okuduğu kendi yazdığı şiiri görür. Bu şiiri kendi yazmasına rağmen, bu şiir Jake’in kitabının arasından çıkar.

Başka bir sahnede ise genç Kadın bodrumda, Jake’in çizdiği tabloları görür. Altında Jake’in imzası olsa da onlar Jake’e ait olamaz. Çünkü Genç Kadın’ın çizdiği fotoğraflara çok benzemektedir. Ve hatta telefonundan o resimleri Jake’in ailesine göstermiştir.

Tüm bu olanların nedeni, Genç Kadın’ın bir şekilde sevgilisine dönüşmesidir. Bir şekilde Jake, sevgilisini kendisine benzetmiştir. Genç Kadın, yazdığı şiiri kendisinin yazdığını ya da çizdiği resmi kendisinin çizdiğini zanneder. Oysa onlar Jake’e aittir. Jake, kız arkadaşını kendisine o kadar dönüştürmüştür ki kız, kendi yaptıklarıyla Jake’in ona yaptırdıkları arasındaki farkı anlayamaz.

Bunu da yine Genç Kadın’ın ağzından duyarız. Genç Kadın’ı, Jake’in ailesinin evinde aynı basamaklardan aşağı defalarca inerken görürüz. O sırada şöyle der:

II. KENDİN OLMAK
Filmin sonlarına doğru Genç Kadın’ı Jake’in okulunda görürüz. Genç Kadın, orada yerleri temizleyen bir hademeye rastlar. O hademe Genç Kadın’ı görünce yerleri yeni sildiğini söyleyerek çamurlu ayakkabılarını çıkarmasını ister. Ve ona kendi terliğini uzatır.

Bu hademe aslında Jake’in yaşlı halidir. Genç Kadın’ın Jake’in ailesinin evinin bodrumunda çamaşırları yıkadığı sahneyi hatırladınız mı? İşte o sahnede yıkadığı çamaşırlar, o adamın hademe kıyafetleridir aslında. Genç Kadın’ın “zaman” olduğunu düşünürsek, kadın gelecekteki Jake’in kirli çamaşırlarını yıkamıştır.

Genç Kadın’ın burada hademenin yani yaşlı Jake’in uzattığı terliği giymek istememesinin nedeni artık bir başkasına dönüşmek istememesidir. Genç Kadın, artık sadece kendisi olmak ister. Yola bir başkasının terliğiyle değil, kendi ayakkabılarıyla devam etmek ister.

Film boyunca kadının sürekli telefonu çalar. Arayan ise her seferinde başka biridir: Şiirde ismi geçen ve ölmüş olan Lucy, ölmekte olan yaşlı hademe, yaşlı hademenin izlediği dizideki kız… Genç Kadın, bu telefonlardan neredeyse hepsini reddeder. Ama sonunda birisini açar ve bir sesli mesajla karşılaşır.

Bu arayanların ortak özelliği, hepsinin bir şekilde “zamana ihtiyacı olması ve zamanı geri almak istemesidir”. Şiirdeki ismi geçen Lucy ölmüştür. Yaşlı hademe ölmekte olduğu için gençliğine dönmek ister. Hademenin izlediği filmdeki kız, yaptığı hatayı telafi etmek için geçmişe dönmek ister. Yani o tek soru şudur: BANA BİRAZ DAHA ZAMAN VERİR MİSİN?
Zamanın buna verdiği cevap ise Genç Kadın’ın telefonları açmamasından da anladığımız üzere HAYIR’dır.
Peki zamanı geri alamıyorsak daha fazla zaman bulamıyorsak ne yapacağız?

Filmin finalinde yaşlı hademeyi yani Jake’in gelecekteki halini ölürken görürüz. O, ölmek üzereyken bir domuz ona yol gösterir. Domuzla arasında şöyle bir diyalog geçer.

Bu konuşmadan sonra Jake’in farklı bir yaşlı halini görürüz. Bu gördüğümüz, Jake’in hayalindeki finaldir. Jake burada Nobel ödülünü almıştır ve bir konuşma yapmaktadır. Jake, konuşmasına şu sözlerle başlar: “KABUL EDİYORUM, KABUL EDİYORUM, HEPSİNİ KABUL EDİYORUM.”

Jake’in kabul ettiği şey, aslında her şeydir. Jake olanı, olacakları bütünlüğüyle kabul etmektedir. Charlie Kaufman’a göre hepimizin hayalindeki final bu olmalıdır. Yaşadığımız sıkıntıları, acıları, yaşlılığı kısaca her şeyi kabul edip onları kucaklamamız gerekir. Aynen Tasavvuf’taki gibi.

Mevlana, Mesnevi’de bu hayatı bir konuk evine; bizleri de birer ev sahibine benzetir. Bir ev sahibinin görevi nedir? Gelen konuğunu rahat ettirmek. “Ya ben bir başkasını bekliyordum, kusura bakma seni alamam.” dememek. Gelen her konuğa, yaşadığımız her olaya “hoş geldin” deyip ona kucak açmak.

Filmin finalinde Jake’in yaptığı Nobel konuşmasını görürüz.

Jake’in yaptığı bu konuşma “A Beautiful Mind” filminde John Nash’in yaptığı konuşmanın birebir aynısıdır. Jake’in hayalindeki final, John Nash gibi ödül almaktır. Jake, John Nash’i taklit ettiği bir final ister.

Jake, hayalindeki finalde sistemin kendisine dönüşmüştür. Kendisi olmaktansa bir taklit olur. John Nash’in taklidi. Oscar Wilde’ın dediğini bir kez daha hatırlayalım:

Genç Kadın’ın finalinden daha önce bahsettim, ama burada tekrar değinmek istiyorum. Genç Kadın, o okulda hademenin kendisine uzattığı terliği almaz. Çünkü o, hademenin terliğidir. Genç Kadın yoluna bir başkası ya da bir başkasının taklidi olarak değil, kendi olarak devam edecektir.

I’m Thinking of Ending Things (Her Şeyi Bitirmeyi Düşünüyorum), bu yılın en iyi filmlerinden biri. Charlie Kaufman’ın “şimdiye” ve “özgün olmaya” övgüsü diyebilirim. Charlie Kaufman bu filmle dans edin (yani şimdide yaşayın) ve bir başkasının terliğini giymeyin (yani sistemin sizi kendisine dönüştürmesini izin vermeyin) der.
Paralel kurgusu ve sembolik anlatımıyla anlaşılması zor bir film olan I’m Thinking of Ending Things (Her Şeyi Bitirmeyi Düşünüyorum), umarım bu yazı ile sizin için daha anlamlı hale gelmiştir.

Charlie Kaufman sinemasını incelediğim  Charlie Kaufman'ın Anlam Arayışı

Before Sunrise serisinin yönetmeni Richard Linklater Sinemasında Anlam Arayışı

Hep bir arayış içinde olan Jim Carrey'nin Anlam Arayışı

Size büyü yaptılar ve çok yaşlandınız. Artık burada kalamazsınız. Gitmeniz lazım. Belki de lanetlendiniz. Laneti çözmek için şehirden ayrılmanız gerekiyor. Ya da bir balıksınız ve insan olmak istiyorsunuz. Suyu terk etmeniz lazım. Belki de 13 yaşında bir cadısınız. Ve cadılar 13 yaşına geldiğinde evden ayrılmak zorunda. Veya ortada hiçbir neden yokken başka bir şehre taşınıyorsunuz. Eğer böyle bir şey yaşıyorsanız, o zaman siz bir Miyazaki karakteri olabilirsiniz. Çünkü neredeyse her Miyazaki filmi, kahramanın bir yolculuğa çıkmasıyla başlıyor.

Ben de bu yazıda bir yolculuğa çıkıyorum. Miyazaki’nin anlam arayışı yolculuğuna… Yazıda, filmlerden bahsederken filmlerdeki pek çok sürprize de yer verdim. Ama bunun bir önemi yok. Çünkü filmleri izlememiş olsanız da bu yazıyı gönül rahatlığıyla okuyabilirsiniz. Çünkü Miyazaki filmlerinin en büyük sürprizi, sizi çıkardığı yolculuk. Ve o yolculuğa bu yazıyı okuduktan sonra çıkarsanız, belki o yolculuk size daha anlamlı gelebilir. En azından bu yazıda yapmaya çalıştığım şey bu.

Yaşadığınız, ait olduğunuz yerden ya da evinizden ayrılmak Miyazaki filmlerinin merkezindedir. Bu ayrılış için için bazen bir neden gerekir. Örneğin Prenses Mononoke’de Ashitaka’yı lanetli bir domuz zehirler. O da panzehri bulmak için köyünden ayrılmak zorunda kalır.

Kiki’s Delivery Service’te (Küçük Cadı Kiki’de) ise Kiki bir cadıdır. Ve cadılar 13 yaşına geldiğinde bağımsız yaşamak zorunda olduğu için film Kiki’nin, ailesinin yanından ayrılmasıyla başlar.

My Neighboor Totoro (Komşum Totoro) ve Spirited Away’de (Ruhların Kaçışı’nda) ise film bir taşınmayla başlar. Ve karakterlerin neden taşındıklarını bilmeyiz.

Evden ayrılmak için bazen de illa bir neden gerekmez. Küçük Deniz Kızı Ponyo’da olduğu gibi deniz, sizi bir şekilde bir kıyıya sürükler.

Bazense ayrılmak sizin tercihinizdir. Örneğin Howl’s Moving Castle’da (Yürüyen Şato’da) olduğu gibi. Sophie, cadı tarafından bir büyüye maruz kalınca çok yaşlanır. Yaşlı bir şekilde yaşadığı yerde görünmek istemez ve oradan ayrılır.

Peki Miyazaki için insanın varlık sebebi yani bu hayattaki anlamı nedir?

Miyazaki sinemasına göre hepimiz, dünyaya bir yetenekle geliriz. Ve dünyaya gelme sebebimiz de sahip olduğumuz bu yeteneği ortaya çıkarmaktır. Örneğin Kiki’s Delivery Service’te (Küçük Cadı Kiki’de) Kiki, bir cadı olduğu için son derece kolayca uçabilmektedir. Süpürgesine atlaması yeterlidir. Ama bir gün, uçma yeteneğini kaybeder. Uçmaya çalışırken süpürgesi de kırılınca kendine yeni bir süpürge yapmaya başlar. O sırada Kiki’nin ormanda tanıştığı ressam arkadaşıyla aralarında şu diyalog geçer:

Miyazaki’ye göre eğer bir yeteneğiniz varsa, onu sırf bu yetenek sizde var diye kullanamazsınız. Kiki, sırf bir cadı olduğu için ya da uçmak istediği için uçamaz. Peki yeteneğini kullanabilmesi, tekrar uçabilmesi için ne yapmalı?

Kiki’nin tekrar uçabilmesi için ilhamını bulması gerekiyordu. Çünkü Miyazaki’ye göre, sahip olduğumuz yeteneği kullanmak için bir ilhama yani bir “nedene” ihtiyacımız var. Peki bu “neden” ne? Sizden daha büyük bir amaca hizmet eden bir sebep olması yeterli.

Filmin sonlarına doğru Kiki, arkadaşı Tombo’nun tehlikede olduğunu görüyor. Tombo, arızalanan bir zeplinin içinde havada süzülmektedir. Ve düşmemek için de zeplinin ucuna tutunuyor. Ama zeplin de saat kulesine çarpmak üzeredir.

Kiki’nin Tombo’yu kurtarması için uçması gerekir. Ama yeteneğini kaybetmiştir, nasıl uçabilir ki? Üstelik, süpürgesi kırılmış ve kendisine yeni bir süpürge yapamamıştır henüz.

Kiki o sırada, yoldan gördüğü bir çöpçünün süpürgesini alır. Onunla uçmaya başlar. Çünkü, uçmak için süpürgeye ihtiyacı yoktur. Sadece bir nedene ihtiyacı vardır. Arkadaşını kurtarmak da çok iyi bir nedendir.

Miyazaki filmlerinde, ihtiyacı olana yardım etme kavramı o kadar merkezdedir ki kahramanlar düşmanlarına bile yardım eder.

Örneğin Howl’s Moving Castle’da (Yürüyen Şato’da) Sophie bir büyücü tarafından yaşlı bir kadına dönüştürülür. Sophie, yaşlı bir kadın olarak hayatına devam eder. Günün birinde kral, tüm büyücüleri saraya davet eder. Howl’u temsilen de Sophie gider. Sophie orada, kendisini yaşlı bir kadına dönüştüren büyücüyü de görür. Fakat çok geçmeden, sarayın davetinin bir tuzak olduğu anlaşılır. Sarayın büyücüsü Suliman, Howl’u yakalamak için düzenlemiştir bu daveti. Sophie, bunun bir tuzak olduğunu anlayınca oradan kaçması gerekir. Ama kaçarken diğer büyücüyü de yanına alır. Yani kendisini yaşlıya çeviren kadını. Hatta o büyücünün bakımını da üstlenir ve Howl’un şatosunda ona bakar.  

Nausicaä of the Valley of the Wind (Rüzgarlı Vadi’de) Nausicaa, prenses Kushana’nın önderlik ettiği Tolmek halkı tarafından rehin alınır. Fakat başka bir topluluk olan Pejiteliler, Tolmeklilere saldırdığında Nausicaa, kendisini kaçıran Kushana’yı kurtarır.
Nausicaa aynı zamanda, çürüten denizin içine daldığında, bir yaratık tarafından saldırıya uğrayan Pejiteli Asbel’i de kurtarır.
Nausicaa, kimin yardıma ihtiyacı varsa onun yanındadır. Bu, düşmanı olsa bile değişmez.

Porco Rosso’da (Kırmızı Kanatlar’da) bir pilot olan Porco, ezeli düşmanı Amerikalı Curtis’le düelloya kalkışır. İki pilot, gökyüzünde birbirini alt etmeye çalışır. Fakat Porco, düşmanı Curtis’i defalarca vurma şansı yakalar, ama hiçbirinde ona ateş etmez. Çünkü Porco, katil değildir.

Prenses Mononoke’de Ashitaka, lanetlenmiş bir domuz tarafından saldırıya uğrar ve koluna, onun zehri bulaşır. Ashitaka, panzehri bulmak için ormana doğru yolculuğa çıkar. Ormanda ilerlerken kurtların saldırısı sonucu yaralanmış köylülerle karşılaşır. Ashitaka, o yaralı köylüleri gördüğü an, yolculuğunun amacının onları sağ salim evlerine götürmek olduğunu anlar.

Prenses Mononoke, Ormanın Ruhu’nu korumak isteyenlerle ormanı kendi çıkarı için kirletenlerin savaşıdır aslında. Ormanda kurtlar tarafından yetiştirilen ve Ormanın Ruhu’nu koruyan Mononoke ile ormandaki madenlerden demir üreten ve ormanı kirleten Demir Şehri’nin lideri Leydi Eboshi’yi savaşırken görürüz. Ashitaka, onları görünce, birinin kazanması için diğerine yardım etmez. Ashitaka, sadece kavganın bitmesini sağlar. Aslında her iki tarafa da yardım eder.

Başka bir sahnede ise Leydi Eboshi, bir geyikte hayat bulan Ormanın Ruhu’nu öldürmeye çalışır. Fakat Ashitaka, Ormanın Ruhu’nun zarar görmesini engellemek ister. Ama Eboshi’ye de zarar gelmesini istemez. Çünkü Eboshi’nin yaşayıp doğru yolu kendisinin bulması gerekir. Çünkü Leydi Eboshi şimdi ölürse, asla doğru yolu bulamaz.

Prenses Mononoke, Ashitaka’nın lanetli bir domuz tarafından zehirlenmesiyle başlar. Bu domuz, aslında ormanda yaşayan ve ormanı korumak isteyen domuz sürüsünün lideriydi. Fakat, ormanı sömüren ve madenlerde demir üreten Demir Şehri’nin lideri Leydi Eboshi, kendisine engel olarak gördüğü domuzları katleder. Ashitaka’ya saldıran bu lanetli domuz da aslında Leydi Eboshi’nin kurşununu yediği için zehirlenmişti. Domuzun içindeki nefret ve intikam duygusu da onu lanetli bir domuza yani iblise çevirmişti.

Prenses Mononoke’de filmin sonlarına doğru bir keşişin, Ormanın Ruhu’nu öldürmek istediğini anlıyoruz. Çünkü, yerel inanışa göre Ormanın Ruhu’nun kafasını taşıyan, aynı zaman da ölümsüzlüğe de kavuşuyordu. Keşişe, Demir Şehri’nin lideri Leydi Eboshi de yardım eder ve birlikte Ormanın Ruhu’nu öldürürler. Ama, Ormanının Ruhu’nu öldürdüklerinde durum pek de düşündükleri gibi gitmez. Ormanın Ruhu, ormana saldırmaya başlar. Yani herkesin içinde bulunduğu o ormana.

Aslında burada Ormanın Ruhu ya da doğanın, kişinin sevgi dolu ruhu olduğunu söyleyebiliriz. İçinize nefret ya da intikam düşüncesi girerse -aynen domuzda olduğu gibi- başkalarına saldırırsınız. İçinize açgözlülük girerse de -aynen keşiş ve Leydi Eboshi’de olduğu gibi- ormana yani kendi ruhunuza saldırırsınız. Kendi ruhunuzla savaştığınızda ise kazanan olmaz. Aynen, keşişin ölümsüzlüğü elde etmek için Ormanının Ruhu’nun kafasını ele geçirmesine rağmen, Ormanın Ruhu’nun herkesin içinde yaşadığı ormana saldırması gibi.

“Miyazaki filmlerinin kazananı kimdir?” diye sorarsanız cevabım, sevgisini gösterenler olacaktır. Peki, sevgiyi göstermek ne kazandırıyor?

Sevmek gençleştirir.
Howl’s Moving Castle’da (Yürüyen Şato’da) Sophie, filmin başında bir büyücü tarafından lanetlenir ve büyü sonucu yaşlı bir kadına dönüştürülür. Sophie, 20’li yaşlarında olmasına rağmen, hayatına 70 yaşında bir kadın olarak devam etmek zorunda kalır. Filmin ortalarında yaşlı Sophie’yi sarayın büyücüsü Suliman’ın yanında görürüz. Sophie, Suliman’la konuşurken Howl’dan bahsetmeye ve Howl’u korumaya başlar. Farkında olmadan Howl’u ne kadar çok sevdiğini anlatır. Sophie’nin Howl’a olan sevgisini ifade etmesi büyüyü bozar ve Sophie gençleşmeye başlar.  Sevgisini ifade etmek, Sophie’yi gençleştirir. Sophie, büyüden önceki genç haline döner. Yani 20’li yaşlarına…

Ama Sophie sözlerini bitirince, yani Howl’dan bahsetmeyi bırakınca, tekrar eski yaşlı haline döner.

Filmin başka bir sahnesinde ise Howl ve yaşlı Sophie’yi Howl’un şatosunda görürüz. Bir büyücü olan Howl, Sophie’ye sürpriz yapar ve şatoyu bir eve dönüştürür. Bu ev Sophie’ye tanıdık gelir. Çünkü bu ev, Sophie’nin bir cadı tarafından yaşlı bir kadına dönüştürülmeden önce yaşadığı evdir. Yaşlı Sophie, kendi evini gördüğünde yine gençleşmeye başlar. Howl’un Sophie’ye böyle bir sürpriz yapması, ona sevgisini göstermesi yani Sophie’nin sevildiğini hissetmesi de onu gençleştirir. Ama bu dönüşüm, diğeri kadar etkili değildir. Sophie, sevgisini ifade ettiği andaki kadar gençleşmez. Yine de gençtir ama.

İlginç bir şekilde Sophie, en genç haline kendi sevgisini ifade ettiğinde bürünür.

Sevmek sihirdir.
Küçük Deniz Kızı Ponyo’da, bir balık olan Ponyo, sihir yaparak birçok problemi çözebilmektedir. Örneğin, oyuncak bir kayığı dev bir tekneye çevirebilmektedir. Ya da ağlayan bir çocuğu tek bir hareketiyle susturabilmektedir. Filmde insana dönüşen Ponyo’nun sihir yaparken balığa dönüştüğünü görürüz. Örneğin ağlayan çocuğu sustururken ya da oyuncak tekneyi büyüttüğü sırada balığa dönüşür.

Ama sevdiği kişi olan Sosuke’nin yanında olmak için de insan olması gerekir. Ponyo sonunda, tüm bu sihir gücünden Sosuke için vazgeçer. Ve insan olmayı seçer.

Sevmek, sana kim olduğunu hatırlatır.
Spirited Away’de (Ruhların Kaçışı’nda) Chihiro, diğer dünyaya geçiş yaptığında ismini unutur. Ve ona, cadı tarafından yeni bir isim verilir. Çünkü bu dünyadaki herkesin ismi, cadı tarafından çalınmıştır. Chihiro’nun yeni ismi de “Sen” olur.
“Sen”, sevdiği kişiyi yani Haku’yu düşündükçe kendi ismini de hatırlar. Ve Haku’ya da kendi ismini hatırlatan “Sen” olur.

Miyazaki filmlerinde dikkat ettiğim diğer bir şey de Zen Budizm’deki “samsara” düşüncesinin filmlere hakim olması. Samsara’yı doğum ve ölümlerden oluşan yaşam döngüsü şeklinde tanımlayabiliriz. Peki ama nasıl bir döngü?

Öncelikle samsara, reenkarnasyon gibi düşünmemek lazım. Çünkü reenkarnasyon’da kişinin bireysel ruhu, o öldükten sonra yeni bir bedende tekrar hayat buluyor. Oysa Samsara’yı, tek bir özün yani tek bir ruhun; yaşamı deneyimlemesi olarak görmek gerek. Yani aynı ruh ya da aynı öz, yaşamı bizler aracılığıyla sürekli deneyimliyor.

Konuyu daha iyi açıklayabilmek için okyanus-dalga örneğini vereceğim. Yükselen dalgaya doğum, alçalan dalgaya da ölüm diyelim. Dalganın yükselmesiyle ben doğuyorum, alçalmasıyla da ben ölüyorum. Fakat ben ayrı, bağımsız, tek başına hareket edebilen bir dalga mıyım? Hayır, ben okyanusun hareketiyim. Aynen senin gibi. Senin hayatın da başka bir dalga.

Her birimizin içinde yer alan bu öz yani okyanus da dalgalar ile hayatı deneyimliyor. Okyanusun, tüm bu dalgalarıyla yükselip alçaldığı döngüye de samsara diyoruz.

Bu bakış açısı bizim bu topraklara çok da yabancı değil aslında. Aynı düşünceye Kul Nesimi’nin Haydar Haydar adlı eserinde de rastlarız.

Bu dizelerdeki özne, hepimizin içinde yer alan ve benim öz diye ifade ettiğim şey. Bu öz, bir kuş aracılığıyla gökyüzüne çıkıp alemi seyrediyor. Aynı zaman da yeryüzündeki bir insan aracılığıyla da seyrediliyor. Peki bu samsara düşüncesi yani sonsuzluk fikri, Miyazaki’de nasıl yer buluyor?

Spirited Away’de (Ruhların Kaçışı’nda) Chihiro, küçükken nehre düştüğünü ve o nehrin adının da Kohaku olduğunu hatırlar. O sırada Haku da aslında o nehrin kendisi olduğunu hatırlar. Haku, Kohaku Nehri’dir. Chihiro’nun Haku’ya aşık olduğunu düşünürsek Chihiro aslında düştüğü nehre aşıktır. Nehrin bir insanda yani Haku’da vücut bulmasını da sonsuzluğun bir bedende vücut bulması olarak düşünebiliriz. Buradan hareketle Miyazaki’nin Mevlana gibi düşündüğünü söyleyebiliriz.

Chihiro da surete değil, Öz’e aşıktır. Yani Haku’ya değil, ebedi olan Asıl’a -Kohaku Nehri’ne- aşıktır.

Spirited Away’de (Ruhların Kaçışı’nda) Chihiro, Haku’dan ayrılmak zorunda kalır. Çünkü, Chihiro kendi dünyasına dönmek zorundadır. Bu sırada Haku ile Chihiro arasında şöyle bir diyalog geçer:

Lupin III: The Castle of Cagliostro’da (Kagliostro’nun Şatosu’nda) Lupin, Clarisse’den ayrılmak zorunda kalır. Çünkü Lupin bir hırsızdır ve polis onun peşindedir. O sırada Lupin’in ayrılışını izleyen Clarisse yanındaki bahçıvana şöyle der:

Howl’s Moving Castle’da (Yürüyen Şato’da) Sophie’yi filmin sonlarına doğru Howl’un çocukluğundaki bir anda görürüz. Bu an, Howl’un kendi kalbini Calcifer’e yani Ateş İblisi’ne verdiği andır. O sırada Sophie, Howl’a şunları söyler:

Howl’un Yürüyen Şato’sunu yürüten şey, şatonun kazan dairesindeki ateşin içindeki kalptir. Yani Howl’un şatosu Howl’un kalbi sayesinde yürümektedir. Nereye mi? Sophie’ye.

Peki Chihiro, Haku’ya; Sophie, Howl’a ve Lupin de Clarissa’ya nasıl kavuşacaktır Sophie ve Howl, aynı hikayede yani Howl’s Moving Castle’da birbirlerine kavuşurlar. Ama Chihiro’nun Haku’yla ve Lupin’in Clarisse ile kavuşması ise başka bir hikayededir. Hatta başka vücutlar aracılığıyla gerçekleşir. Nasıl mı?

Yukarıda bahsettiğimi samsara düşüncesini hatırlıyorsunuz değil mi? Sonsuz yaşam döngüsü. Aynı Öz’ün, bizler aracılığıyla dansı yani. Okyanusun dalgalar aracılığıyla hareketi.

Lupin ve Clarissa, bu hayatta karşılaşamayacak olsalar bile başka bir hayatta Lupin ve Clarissa olmayarak karşılaşacaklar. Çünkü Lupin ve Clarissa’nın ya da Haku ve Chihiro’nun içindeki öz, diğer herkeste olan özle aynı. Başka bir zamanda gerçekleşecek herhangi iki kişinin karşılaşması da aslında, Lupin ve Clarisse’in ve Haku ve Chihiro’nu karşılaşması. Yani, her birimizin içinde bulunan aynı özün başka insanlar aracılığıyla kendisiyle karşılaşması.

Peki Miyazaki, bu karşılaşmayı gerçekleştiriyor mu? Miyazaki tüm karakterlerini, içinde hiçbir sihrin, büyünün ya da doğa üstü bir karakterin olmadığı 2013 yapımı son filminde The Wind Rises’ta (Rüzgar Yükseliyor’da) bir araya getiriyor.

Filmin kahramanları Jiro ve Nahoko bir tren yolculuğunda ilk kez karşılaşırlar. Jiro’nun şapkası, rüzgarın etkisiyle uçar. Nahoko da şapkayı yakalayıp Jiro’ya verir.

Bu ilk karşılaşma sırasında pek bir şey yaşanmaz. Fakat bulundukları tren, şehre varmadan hemen önce şehirde bir deprem olur. Tren rayından çıkar. Herkes oradan uzaklaşmaya çalışırken Jiro, Nahoko’yu görür. Nahoko’nun arkadaşı yaralanmıştır. Jiro, hemen ona yardım eder. Kırık olan ayağına destek olması için cetvelini verir. Aynı zamanda gömleğiyle de su taşır.

Nahoko da daha sonra cetvel ve gömleği teşekkür amaçlı Jiro’nun üniversite yurduna bırakır. Bunu öğrenen Jiro, Nahoko’ya ulaşmak ister ama Nahoko çoktan ayrılmıştır. Jiro Nahoko’nun evine gider ama evlerinin yıkıldığını öğrenir. Böylece Nahoko’nun izini kaybeder.

Bu olaydan yıllar sonra Nahoko artık bir mühendistir ve uçak tasarlamaktadır. Bir iş gezisinde otele gider. Parkta yürürken bir kadının şemsiyesi rüzgarın etkisiyle uçmaya başlar. Jiro, hemen koşar ve şemsiyeyi yakalar. Kadına vermek için yanına gittiğinde o kadının Nahoko olduğunu anlar.

Bu olaydan birkaç gün sonra Nahoko’yu bir göl kenarında görürüz. Jiro, ona orada ne yaptığını sorduğunda ise Nahoko şu cevabı verir.

Miyazaki için anlam arayışı, bulunduğumuz ortamı terk etmekle, bir yolculuğa çıkmakla başlar.
Bu yolculukta, kendi yeteneğimizi keşfederiz.
Fakat bu yeteneği kullanabilmemiz için kendimizde daha büyük bir amaç bulamamız gerekiyor. Yetenek, ancak daha büyük bir amaca hizmet ettiğinde çalışıyor çünkü.
Bu yolculukta aynı zamanda bir görevimiz de vardır. O da ayırt etmeden ihtiyacı olan herkese yardım etmek.
Yolculukta birileriyle de karşılaşır, en büyük sihir olan aşkı tadarız. Bu sayede gençleşir ve kim olduğumuzu hatırlarız.
Peki o kişiyle tekrar karşılaşacak mıyız? Kesinlikle. Belki bu hayatta belki de bambaşka bir vücutta başka bir hayatta.

Sinemada anlam arayışı üzerine yazdığım diğer yazılara göz atmak isterseniz:

Eternal Sunshine’ın senaristi Charlie Kaufman'ın Anlam Arayışı

Before Sunrise serisinin yönetmeni Richard Linklater Sinemasında Anlam Arayışı

Hep bir arayış içinde olan Jim Carrey'nin Anlam Arayışı

25 Aralık Çarşamba günü, uzun süredir beklediğim bir filmin özel gösterimi vardı. Bedenimi Kaybettim filminin. Biletler hafta sonu satışa çıkınca hemen almak istedim. Film, sadece iki sinemada gösteriliyordu: Kadıköy Sineması ve Beyoğlu Sineması. Ama hangi sinemada gideceğime karar veremedim. Ben de o gün karar veririm diye her iki sinemadan da bilet aldım. Hayatımda daha önce hiç, aynı film için 2 ayrı sinemadan aynı saate bilet almamıştım.

Amelie’nin senaristi Guillaume Laurant’ın yazdığı I Lost My Body (Bedenimi Kaybettim), merkezinde bir aşk hikayesi barındıran ve bu aşk hikayesiyle varoluşsal bir soruya cevap arayan bir film. Bedenimi Kaybettim, aynı zamanda söylemek istediklerini sembolik öğelerle söyleyen de bir film. Bedenimi Kaybettim filminin analizine geçmeden önce, uyarmak isterim: Yazının bundan sonrası filmin sürprizlerini içermektedir.

Bedenimi Kaybettim, dünyanın en eski sorularından birisine cevap arıyor. O da şu: Hayatlarımız, önceden belirlenmiş bir yol mu izliyor? Yoksa kaderimizi biz mi çiziyoruz? Filmde Naoufel ve Gabrielle arasında şöyle bir diyalog geçer:

Naoufel’e göre hayatımız önceden çizilmiş, belirli bir yolu izliyor. Ve biz de ona uygun bir şekilde davranarak o yolda kalmamızı sağlıyoruz. Ama, normalde yapmayacağımız bir şey yapınca, gitmeyeceğimiz bir yere gidince kaderimizi değiştirebiliyoruz. Naoufel de normalde inmeyeceği durakta trenden iniyor. Gabrielle’i takip edip onun amcasının yanında işe giriyor. İşte Naoufel, kaderini böyle değiştiriyor.

Kopmuş El
Bedenimi Kaybettim filminde, paralel olarak anlatılan iki hikaye görürüz. Birisi filmin kahramanı Noufel’in hikayesi, diğeri de kopmuş bir elin şehirdeki yolculuğudur.

Bedenimi Kaybettim’de kopmuş el, Naoufel’i buluyor, Naoufel yatarken kendisini kopan kısma koyuyor, ama Naoufel’in vücuduyla bir bütün olamıyor.

Peki Naoufel için geçmiş nedir? Geçmiş, Naoufel’in kaybettiği ailesidir. Naoufel, yanında taşıdığı ses kayıt cihazında ailesiyle konuşmalarını kaydetmişti. Ve sürekli o sesleri dinliyordu. O seslerle hayatına devam ediyordu. Asla yeni ses kaydetmiyor, hep eskileri dinliyordu.
Ama Naoufel’in hayatına bir şekilde devam etmesi gerekir. Binadan atladığı sahneyi hatırlayalım. Naoufel işte ilk defa o an eski sesi dinlemeyi bırakır ve yeni bir ses kaydeder. Kaydettiği ses, atlamadan hemen önceki rüzgarın sesidir.

İşte o yeni ses sonrası Naoufel, kopmuş eli geride bırakır ve bir binadan diğerine atlar. Bu atlayıştan sonra da kopmuş el geri döner. Çünkü Naoufel için artık geçmiş geride kalmıştır. Şimdiyse yeni şeyler söyleme vaktidir.

Sinek
Bedenimi Kaybettim filminin başında, bir sineği yakalamaya çalışan küçük Naoufel’e babası şöyle der: “Sineği yakalamak için onun bir sonraki adımını düşünmen ve ona göre hareket etmen gerekir.”
Ama Naoufel, hayatı boyunca sineğin hep o an bulunduğu konumdan onu yakalamayı dener. Ve hiçbirinde de yakalayamaz. Fakat, o aletle tahtaları keserken sineğin bir sonraki adımını öngörür ve hareketini o yöne doğru yapar. Ama sineğin bir sonraki adımına göre hareket etmek, ona zarar verir. Sineği yakalar, ama elini kaybeder.

Hikayede geçen aşağıdaki kaplan geleceği; yukarıdaki kaplan da geçmişi resmediyor. Çilek ise şimdiyi… Çileği yemek yerine yukarıdaki kaplanı düşünmeyi ya da aşağıdaki kaplandan korkmayı seçebiliriz. Peki sizce orada o güzelim çilek dururken o çileği yemek dururken neden kaplanlara odaklanalım ki?

Bedenimi Kaybettim, son yıllarda izlediğim en iyi filmlerden biri. Filme puanım 8/10.
Kaderimizi değiştirmenin tek yolunun kendi sıradanlığımızın dışına çıkmak olduğunu iddia eden Bedenimi Kaybettim, aynı zamanda geçmişi ve geleceği bir kenara bırakıp şimdiye odaklandığımızda bedenimizi kaybetmeyeceğimizi iddia ediyor.

Eternal Sunshine’ın senaristi Charlie Kaufman’ın filmlerine detaylı bir bakış: Charlie Kaufman'ın Anlam Arayışı

I Origins ve Another Earth filmlerinin yönetmeni Mike Cahill’e detaylı bir bakış: Mike Cahill Filmleri

Film başlar. Daha ilk sahnesinde filmin kahramanını görürsünüz. Kendisi son derece sıradan bir insandır. Ama birazdan oldukça sıra dışı olaylar yaşayacaktır. Film ilerler. 10-15 dakika geçer, ama siz hala tam olarak ne olduğunu çözememişsinizdir. Film biter. Ve siz kendi kendinize “Az önce ne izledim ben?” diye sorarsınız. Çünkü izlediğiniz şey, daha önce izlediğiniz hiçbir şeye benzemiyordur. Çünkü siz az önce, Charlie Kaufman tarafından yazılan bir film izlediniz.

Yazıya başlamadan önce, filmlerdeki sürprizlerle ilgili o klasik “spoiler alert” uyarımı yapmayacağım. Çünkü, ben her ne kadar filmlerden bahsetsem de paylaşacağım hiçbir sürpriz, filmlerin kendisi kadar sürpriz olmayacak. O yüzden, filmleri izlememiş olsanız da bu yazıyı gönül rahatlığıyla okuyabilirsiniz.

Şimdi yazıya başlayabilirim. Ama önce, Charlie Kaufman’ın Eternel Sunshine ile Oscar aldığı o anı bir hatırlayalım.

Charlie Kaufman filmlerinin hemen hepsinde, filmin kahramanı kendinden nefret eder. Örneğin Being John Malkovich’te film, Craig Schwartz’ın bir kukla oyunuyla başlar. O oyunda kukla, aynada kendisini gördüğünde şok olur. Çok sinirlenir ve aynayı kırar.

Charlie Kaufman’ın bir kitabı sinemaya uyarlama sürecini anlattığı Adaptation filminde, filmin kahramanı -yani kendisi- Charlie Kaufman da kendisinden nefret eder. Hatta bu durumu şöyle özetler:

Eternal Sunshine filminde de Jim Carrey’nin canlandırdığı esas adamımız Joel Barish de kendisinden nefret eder. Hatta filmim 2 disklik “Special Edition” versiyonunda yer alan çıkarılmış bir sahnede Joel Barish bir parkta, “kendimden nefret ediyorum” der.

Peki neden bu insanlar kendilerinden nefret etmektedir? Daha doğrusu insan neden kendini sevmez? Cevap basit. Çünkü kimse, bizimle bizim kadar yaşamadı. Kimse bizim, kendimizi en çaresiz hissettiğimiz anları görmedi. Kimse, yapmaya cesaret edemediğimiz o şeyde bizimle birlikte değildi. Kimse, bize bizim kadar tahammül etmedi. Kimse, yıllar önce verdiğimiz o yanlış kararla her gün bizim gibi yüzleşmedi. Kimse, bizim bize yaptığımızı yapmadı. İşte bu yüzden kendimizden nefret ediyoruz. Çünkü bizle ilgili kimsenin bilmediği şeyleri biliyor ve bununla yaşamaya çalışıyoruz. İşte bu yüzden kendimizi değersiz görüyoruz. Çünkü kimse, bizi bizim kadar iyi tanımıyor.

Charlie Kaufman filmlerinde işlenen kendinden nefret etme temasına, psikolog Jordan B. Peterson da çok satan kitabı 12 Rules for Life: An Antidote to Chaos’ta (Hayat İçin 12 Kural: Kaosa Çare’de) değinir. Hatta “kendinden nefret etme” konusunu hayatın ikinci kuralında işler.

Jordan Peterson’a göre hayatın ikinci kuralı şudur: Kendine, sanki yardım etmekle yükümlü olduğun birisi gibi davran. Çünkü kendini kendin olarak görürsen yardım etmeyeceksin. Çünkü kendinle ilgili kimsenin bilmediği şeyleri biliyorsun ve bu yüzden kendine değer vermiyorsun. Ama kendini kardeşin, bir yakının ya da örneğin ev hayvanın, köpeğin olarak gördüğünde hasta olduğunda ilgilenirsin, bir ihtiyacı olduğunda giderirsin, yardıma ihtiyaç duyduğunda yardım edersin. İşte bu yüzden Peterson, “kendine, sanki yardım etmekle yükümlü olduğun birisi gibi davran” diyor.

Peki kendinden nefret etme problemini Charlie Kaufman nasıl çözmeyi deniyor?
Being John Malkovich filminde Craig, eşi uyuyunca gece yarısı gizlice bir kukla oyunu sahneler. O oyunda da canlandırdığı kuklalar, kendisi ve iş yerinde aşık olduğu Maxine’dir. Ve aralarında şöyle bir diyalog geçer:

Charlie Kaufman’ın kendinden nefret eden birisine çözümü, başka biri olmaktır. Çünkü, Kaufman’a göre insan bedeni -Human Nature filminde Lila’nın da dediği gibi- bir hapishanedir.

İşte bu yüzden Charlie Kaufman, insanların 15 dakikalığına başka biri olabildikleri yani John Malkovich oldukları bir film yazmıştır. Andy Warhol’un “gelecekte insanlar 15 dakikalığına ünlü olacak” sözüne de atıfta bulunarak insanları 15 dakikalığına başka biri yapmayı denemiştir. Çünkü kendinden nefret eden insanın tek kurtuluş yolu başka biri olmaktır.

Ama başka biri olmak asla bir çözüm olmaz. Çünkü başka biri olmak, sadece bir kaçıştır.

Being John Malkovich’te Craig her ne kadar başka biri olduğunda başka şekilde düşüneceğini, başka şekilde hareket edeceğini ve başka şekilde hissedeceğini zannetse de John Malkovich olduğunda yine kuklacılık yapar, yine Maxine’den hoşlanır. John Malkovich olmak, Craig’i başka biri yapmaz. John Malkovich olmak, Craig’i farklı bir bedende yine Craig yapar. Çünkü cevap ya da anlam başka bir vücutta ya da başka bir yerde değildir.

Charlie Kaufman’a göre, düşünceler bir lanettir. Buna da ilk olarak Being John Malkovich’te değinir.
Craig, hayranı olduğu kuklacı Derek Martini’yi televizyonda görünce yanında oturan şempanzeye şöyle der:

Peki düşünceler neden bir lanet olsun ki? Sonuçta biz, insanoğlu bu noktaya düşüncelerimiz sayesinde gelmedik mi?

Bir probleme çare bulmak için düşünmek farklı bir şey, her şeyi düşünerek anlayabileceğimizi, anlamlandırabileceğimizi zannetmek farklı bir şey. İkincisi, hayatımızı zehir eden bir düşünce şeklidir. Neden mi? Çünkü düşünceler her şeyden önce “ikilik” (duality) yaratır. İyi-kötü, güzel-çirkin, doğru-yanlış gibi tüm ikilikler düşüncenin ürünüdür. Bu ikilikler, bizim olanı olduğu gibi görmemizi engeller. Her şeyi iyi-kötü, güzel-çirkin kalıplarıyla görmeye başlarız. Bu da kötülükteki iyiliği, çirkinlikteki güzelliği görmemizi engeller. Bu kalıplarla düşündüğümüz için de şeyleri oldukları gibi göremeyiz ve hayatı, ona bakıp; onu göremeden yaşarız.

Zen Budizm’e göre düşünmek, acı çekmektir. Çünkü düşünceler arzuları körükler. Düşünmek daha fazla parayı, daha fazla şöhreti kısaca daha fazlayı arzulamamıza neden olur. Ortaya da hep başka bir yerde, durumda, pozisyonda olmayı istediği için bulunduğu ortamdan ya da sahip olduklarından hiçbir zaman keyif alamayacak bizler çıkar. Peki daha fazlasını istemenin ne gibi kötülüğü var diyebilirsiniz. Sonuçta insanlar bu noktaya, daha fazlasını arzulayarak gelmiştir. Daha fazlasını istemekte bir problem yok. Problem bunun sınırının olmamasında. Şu an bir işim var. Ama daha iyi bir yerde çalışabilirim. Haydi diyelim daha iyi yere geçtim. Ama bu sefer de maaşım yeterli olmayacak. Hatta unvanım da daha iyi olmalı. Evim var ama daha iyi bir eve sahip olmalıyım. Arabam var, ama neden son model değil? Bizler, daha fazlasının peşinde bir hayat yaşarken aslında, daha az bir hayat yaşarız. Çözüm, arzuları körükleyen bu düşüncelerden kurtulmaktır.

Charlie Kaufman, düşüncelerden kurtulmanın ne ifade ettiğini Eternal Sunshine filminde, filme de ismini veren Alexander Pope’un Eloisa to Abelard şiiriyle anlatır.

Eternal Sunshine filmi, Charlie Kaufman’ın düşüncelerden kurtulmak için denediği bir çözümdür. Kaufman’a göre düşüncelerden kurtulmanın yolu, o düşünceleri oluşturan nedeni ortadan kaldırmaktır. Filmde de bu neden Joel’in eski sevgilisi Clementine’dır. Joel, Clementine’ı hafızasından sildirerek berrak zihnin sonsuz güneş ışığını tatmayı dener. Ama bu, çözüm olmaz. Çünkü düşünceler silinse de aynı hisler tekrar oluşur. Hatta Charlie Kaufman’a göre bu kesin kuraldır. Çünkü filmde hafızasını sildirip aynı kişiden tekrar hoşlanan tek kişi Joel Barish değildir. Hafıza sildirme şirketi Lacuna’da çalışan Kirsten Dunst’ın oynadığı Mary de hafızasını sildirdikten sonra şirketin sahibi Dr. Mierzwiak’tan tekrar hoşlanır.

Kaufman’a göre problem düşüncelerdir, ama çözüm hafızayı sildirmek değildir.

Peki Kaufman’ın iki problemi “kendinden nefret etmenin” ve “düşüncelerden kurtulmanın” çözümü nerededir? Çözüm yani anlam:

Charlie Kaufman, Adaptation filminde bize dünyaya ne için geldiğimizi söyler.

Kaufman’a göre yapmaya tasarlandığımız şey, kalbimizi barometre yapmak, onunla ölçüp biçmektir. Sadece onu dinlemektir.

“Tamam, kalbimizi dinleyelim de sonuçta başımıza ne belalar geldiyse hep kalbimizi dinlediğimiz için gelmedi mi?” diye düşünebilirsiniz. Ama bunun bir önemi yok. Çünkü bize düşen sevmektir. Neden mi? Bunu Donald Kaufman söylesin.

Adaptation filminde Donald Kaufman ve Charlie Kaufman arasında şöyle bir diyalog geçer:

Charlie Kaufman’a göre anlam -Tasavvuf’ta da olduğu gibi- sadece sevmededir. Çünkü biz sevdiğimiz şeyiz. Daha doğrusu sevdiğimizde dönüştüğümüz şeyiz. Çünkü aşıkken dönüştüğümüz kişi, aslında olmamız gereken kişi. Sevmek bize kim olmamız gerektiğini hatırlatır. Ve ancak sevince bencillikten kurtuluruz. Çünkü “Bir aşk yüzünden elbisesi yırtılan, hırstan, ayıptan, adamakıllı temizlenir” (Mesnevi I: 20).

Kalbimizle hareket ettiğimizde aynı zamanda daha önce fark etmediğimiz pek çok şeyi görür, pek çok sırra da erişiriz. Çünkü “Aşk, Tanrı sırlarının usturlabıdır” (Mesnevi I: 110). Güzel düşünür, güzel bakar, her detayda güzeli görürüz. Daha önce hiç görmediğimiz gibi.

Ama ya aşk acısı? Aşk acısı mı? “Sevgili, her acıya lezzet verir” (Mesnevi I: 805). O, istediğini alamamanın acısı olmasın? O, bir şey verdiğinde anında karşılığını beklemenin acısı olmasın? O, aşk yerine alışveriş yapmak isteyenin acısı olmasın?

Charlie Kaufman’ın ilk yönetmenlik denemesi olan Synecdoche New York filminde, tiyatro yönetmeni Caden, kendi hayatını sahnelemeyi düşünür. Ama provalar yıllar sürer ve oyun bir türlü sahneye konamaz. Sonunda Caden bir şey fark eder.

Kaufman’a göre anlam, kendini anlatmaya çalışmak değildir. Anlam, herkesi dinlemektir.

Charlie Kaufman’ın neredeyse tüm karakterlerinin tutkuyla bağlı olduğu bir uğraşı var. Örneğin Being John Malkovich filminde Craig’in tutkusu kuklacılıktır; Adaptation’da John Laroche’un tutkusu orkidelerdir. Hatta Adaptation filminde John Laroche’un orkidelere olan tutkusu Meryl Streep’in canlandırdığı Susan Orlean’ın dikkatini çeker.

Anlam, tutkulu bir uğraştadır. Çünkü tutkulu uğraşınız sayesinde kendinizi unutursunuz, geçmişi yada geleceği düşünmeyi bırakıp o uğraşla ilgilenirsiniz. O uğraşın kendisi olursunuz.

Ahlatlı Hürrem Şah’ın yaptığı Sivas, Divriği Ulu Camii’nin hikayesi işte bu tutkuya çok iyi bir örnektir.

Synecdoche New York’ta, Caden ölüm hakkında şöyle bir şey der:

Herhalde hayatın en büyük mucizesi ölüm. Ölüm, bu anı ve diğer tüm anları değerli kılan tek şey. Hatta ölüyor olacağımızı bilmemiz de müthiş bir şey. Bundan daha müthiş olanı da ne zaman öleceğimizi bilmememiz; bunun her an içinde olabilmesi. Hiç düşündünüz mü, ölümsüz olsak nasıl bir hayatımız olurdu? Her şeyi ertelerdik. Nasıl olsa zaman var, nasıl olsa yarın var deyip planlar yapardık. Bir şeyi yapmak için motivasyonu nasıl bulabilirdik acaba? Ama ölüm bize, öyle bir lüksümüzün olmadığını söylüyor. Ölüm bize, her ne yapılacaksa bir an önce yapmamız gerektiğini söylüyor. Ölüm bize hiçbir şeyi ciddiye almamamız gerektiğini söylüyor. Ölüm bize, biteceğini bilsek de tadını çıkarmamız gerektiğini söylüyor. Eternal Sunshine’daki Joel’in son anısı hatırlayın. Hani Clementine ile Joel’in ilk tanıştıkları o an silinirken ikili arasında geçen diyaloğu:

Hiçbir Charlie Kaufman karakteri, yolundan dönmez. Başlarına ne gelirse gelsin, hepsi yollarına devam eder.

Being John Malkovich’te Craig, John Malkovich’in vücudundan çıksa da aşkının yani Maxine’in peşinden ayrılmaz. Hayatına, John Malkovich ve Maxine’in kızlarının vücudunda devam eder.

Adaptation’da Charlie, kardeşi Donald’ı kaybeder. Ama senaryosunu yazmaya devam eder.

Eternal Sunshine’da Joel, Clementine’ı hafızadan sildirme işleminin yanlış olduğunu fark eder ve tüm silme sürecinde buna engel olmaya çalışır. Hatta bence sinemadaki en iyi fikirlerden birini dener. Clementine’ı ait olmadığı bir anıya saklar. Onu, utancına gizler.

Synecdoche New York’ta ise Caden, film boyunca kendini anlamaya ve dünyaya anlatmaya çalışır. Kendi hayatını sahnelediği oyununun provalarını bir türlü bitiremez. O anlardan birisinde bu durum filmdeki bir karakterin yani Milicent Weems sözleriyle anlatılır:

Caden, hayatının sonuna kadar yani taşa dönüşene kadar hep o soruya “ben kimim” sorusuna cevap bulmaya çalıştı. Film, bulup bulmadığının cevabını vermiyor ama bu arayışı yüceltiyor. O yüzden Charlie Kaufman için rahatlıkla diyebilirim ki ödüllendirilmesi gereken şey bulmaktan ziyade arayıştan vazgeçmemek. Mücadele etmekten vazgeçmemek. Ne olursa olsun sürmeye devam etmek…

Tüm Charlie Kaufman karakterlerinin ortak özelliği kafalarına koydukları şeyi yapmalarıdır. Daha doğrusu yapmak için harekete geçmeleridir.

Human Nature’da Lila, işlemediği cinayeti kendisi üstlenir.
Being John Malkovich’te Craig, Maxine’i kurtarmak için John Malkovich’in bedeninden çıkar.
Eternal Sunshine’da Jeol, birden işi asar ve Montauk’a giden trene son anda yetişir.

Hiçbir Charlie Kaufman karakteri, bir yerlerden bir şey gelmesini beklemez. Elini taşın altına koyar ve onu gider kendisi alır. En azından almayı dener. Çünkü biz, bu hayata bizi bütün hissettirecek; bizim sevildiğimizi hissettirecek bir şeyi beklemek için gelmedik. Onu gidip almaya geldik.

Charlie Kaufman diyor ki bekleme! Hayatını bekleyerek harcama. O şey gelecek gibi olacak ama hiç gelmeyecek. O şeyi gidip yaratması gereken sensin!

Eternal Sunshine’ın finalini hatırlayın. Joel ile Clementine, daha önce bir ilişkilerinin olduğunu ve birbirlerini unutmak için hafızalarını sildirdiklerini öğrenirler. Bunu yeniden deneme konusunda da tereddütleri vardır.

Joel, aynı şeyleri yaşayacağını bile bile bir kez daha denemekten çekinmez. Şimdi filmin son karesini hatırlayın. Joel ve Clementine karlı sahilde yürüyor. O sahne başa sarıyor, tekrar yürüyorlar. Sahne bir kez daha başa sarıyor, yine yürüyorlar. Yani sürekli denemeye devam ediyorlar. Aynı şeyi yaşayacaklarını bilseler de. Belki bu kez, farklı bir şey olur diye.

Ben yeni yıla bu yazıyı yazarak girdim. Çünkü o an beni en çok heyecanlandıran şey bu yazıyı yazmak, en çok olmak istediğim yer bilgisayar başıydı. Ve yazıyı bitirdiğime ne kadar sevindiğimi anlatamam. Aynı zamanda ne kadar üzüldüğümü de. Çünkü şu an elimde hiçbir şey yok. Beni en az bu kadar heyecanlandıracak yeni bir yazı bulabilecek miyim, bilmiyorum.

Charlie Kaufman’ın ise hayata dair bildiği bazı şeyler var ve bunu olabildiğince sıra dışı bir şekilde anlatmayı seviyor. Kendisi anlamı, sevmekte, herkesi kucaklamakta, bir şeyi tutkuyla yapmakta, ölümlü olmakta, yola devam etmekte, harekete geçmekte ve denemede buluyor.

Sinemada anlam arayışı üzerine yazdığım diğer yazılara göz atmak isterseniz:

Miyazaki'nin Anlamı

Richard Linklater Sinemasında Anlam Arayışı

Jim Carrey'nin Anlam Arayışı

Ben ilkokuldayken HBB diye bir televizyon kanalı vardı. HBB’nin jeneriklerinde de bir şarkı çıkardı. HBB’deki birçok saçma sapan filmi ve programı o jenerikte çalan şarkıya denk gelmek için izlerdim. O dönem ne akıllı telefonlar ne de Shazam olduğu için şarkıyı öğrenebilmemin tek bir yolu vardı. O da şarkıyı Sivas Yeraltı Çarşısı’nda yer alan ve yabancı kasetler satan Erdal Kasetçilik’in sahibi Erdal’a söylemekti. Şarkıyı Erdal’a ayaklarımı yere vurarak ve el çırparak söyledim. Ve o gün şarkının We Will Rock You, grubun da Queen olduğunu öğrendim.

Ortaokulda televizyonda bir Ford reklamı görmüştüm. Reklamdaki şarkıyı bayağı beğendim. O zaman İngilizce bildiğim için şarkının sözlerini hemen anlamıştım. Şarkıda “Show Much (?) Go On” diyordu. Ve “Show Much (?) Go On” da Queen’e aitti.

Sonunda Queen’in Best of kasetini almaya karar verdim. Queen’in iki Best of’u vardı. We Will Rock You ilkinde, Show Much (?) Go On ise ikincisindeydi. Ben, Bohemian Rhapsody’nin de ilk albümde olmasından dolayı, ilkini almaya karar verdim. Ve albümde Bohemian Rhapsody bittiğinde, kasetin arka yüzünü çevirdiğimde We Will Rock You başlıyordu. Bu harika bir şeydi, çünkü Fen Lisesi etütlerinde kaseti “sarma kalemiyle” sarmama gerek kalmayacaktı.

Fen Lisesi günlerini özlüyorum. Özellikle yurttaki o sabahları. Fen Lisesi’nde herkesin sabah erken kalkıp ders çalıştığı saatlerde, ben de sabah erken kalkar ama; Sony WM-FX171 walkman’im ve NW-E807 kulaklığımla Queen dinlerdim.

Filme aklımdaki bu anılarla gittim. Yazının bundan sonraki kısmı filmle ilgili küçük sürprizler içerdiğinden filmi izledikten sonra okumanızı öneririm.

BOHEMIAN RHAPSODY

Filmi genel olarak beğendiğimi söyleyebilirim. Filmi kafamda çevirdiğimde ve Queen tarihini araştırdığımda çok fazla tutarsızlık bulsam da filmin yarattığı atmosfer benim için fazlasıyla yeterliydi. Birçok sahnede tüylerim diken diken oldu. Filmde beni en fazla rahatsız eden şey dışında filmi çok eleştirmeyeceğim. Çünkü dediğim gibi yarattığı atmosfer beni fazlasıyla içine aldı.

Filmdeki en kötü şey, filmin kötü adamı Paul’ün salt kötü olarak ele alınmasıydı. Adam bencil bir pislikti ve Freddie’yi aşağı çekiyordu. Ve sadece bu kadardı. Bu adamın hiç mi iyi yanı yoktu? Ya da kendimizi onun yerine koyduğumuzda en azından anlayacağımız hiç mi bir motivasyonu yoktu? Bu gibi sorular filmde cevapsız kalıyor maalesef.

Bu ve burada bahsetmediğim pek çok tutarsızlığa rağmen ben, filme 10 üzerinden 8 puan veriyorum. Çünkü ben, filmden istediğimi aldım. Hayatımda Queen konserine gitme şansım olmadı. İşte bu film bu eksikliği giderdi. Ve bu bana fazlasıyla yeter. Şimdi film üzerinden Queen’in nasıl bir grup olduğuna gelebilirim.

QUEEN: KENDİNİ KOMİK DURUMA DÜŞÜRENLER GRUBU

Filmde dikkatimi çeken bir sahne vardı. Grup bir noktada albümleri için kayıt yaptırmaları gerektiğini anlar ve minibüslerini satıp bir kayıt stüdyosunu kiralar. Burada kayıt sırasında enstrümanlar dışında da deneysel şeyler kullanırlar. Davula bozuk paralar atmak gibi. İşte bu kayıt sırasında içeri bir yapımcı girer ve grubun müziğini beğenir. Tam o sırada ise grup üyeleri teneke bir kovayı düşürmektedir. O teneke kovanın düştüğü sahne bana oldukça samimi ve aydınlatıcı geldi. Queen, daha ilk albüm kayıtları sırasında daha ilk anda bile komik duruma düşmeyi göze alarak denenmedik bir müzik peşindeydi.

QUEEN: MÜZİĞİNİ SEVMESENİZ DE TAKDİR ETTİĞİNİZ BİR GRUP

Filmde Queen’in Live Aid için sahnede olduğu sırada Freddie’nin seyirciyle etkileşime girdiği ve ne kadar harika bir gırtlağa sahip olduğunu gördüğümüz bir an vardı. Hatırlarsınız “A-YO” sahnesi.

O sahnede Freddie’nin seyirciyle atışması sırasında, seyirciyle grup arasında duran bir güvenlik görevlisi dikkatimi çekti. Seyircilerden gözünü ayırmayan bu güvenlik görevlisi Freddie’nin o vokaline hayran olur ve o da arkasını dönüp Freddie’ye bakar ve mimikleriyle “helal olsun” anlamında bir işaret yapar. Sırf bu sahneyi tekrar izlemek için filme ikinci kez gitmeyi düşünüyorum. Bu sahnede sevdiğim şey o güvenlik görevlisine yüklediğim anlam. O adamı rock müzik dinlemeyen, o konseri sadece iş olarak gören bir adam olarak düşünün. O bile bu performansa  hayran oluyor ve arkasını dönüp kendi hayranlığını gösteriyor.

QUEEN: KAOSU KUCAKLAYAN GRUP

Hatırlarsanız Freddie Mercury, grubu bırakarak bir süre solo çalışmaya ve 2 solo albüm çıkarmaya karar verir. Fakat bu solo albüm süreci onun istediği gibi gitmez ve sonunda gruptan özür dileyerek tekrar gruba dönmek istediğini söyler.

İşte o sırada söylediği bir söz var. Freddie, solo çalışması sırasında dünyanın en iyi müzisyenleriyle çalıştığını söylüyor. O insanların her şeyi tam da onun istediği gibi yaptıklarını da ekliyor. Ama çıkan iş bir türlü içine sinmiyor. Her şey istediği gibi olduğu halde sonuç istediği gibi olmuyor.

Aslında problem de bu zaten. Her şeyin Freddie’nin istediği gibi olması yani. Çünkü Freddie, Queen üyeleriyle müzik yaptığında her şey onun istediği gibi olmuyordu. Grup üyeleri, şarkının düzenlemesiyle ilgili itiraz ediyor; şarkı sözlerini değiştirmeye çalışıyor ve sürekli Freddie’yle tartışıyorlardı. Fakat -Freddie’nin de sonradan fark ettiği gibi- ortaya çıkan işi mükemmel yapan da işte bunlardı. 

Buradan bize harika bir öğreti çıkıyor: Eğer her şey istediğimiz gibi olursa, çıkan sonucu biz de beğenmeyiz. Çünkü çıkan sonuç tam istediğimiz gibi olur. Yani tam da tahmin ettiğimiz gibi. Fakat süreç içerisinde bir miktar kaosa, tartışmaya yer verirsek çıkacakları tahmin bile edemeyiz. Çıkacaklar, daha önce kimsenin çıkaramadığı derecede işler olabilir. O yüzden kaosu kucaklayalım dostlarım. Hatta Jordan Peterson’ın 12 Rules for Life kitabında da dediği gibi “bir ayağınız kaosta, diğer ayağınız düzende olsun.”

2017 Ağustos ayıydı. Tatil için Rize, Çamlıhemşin’deydim. Çamlıhemşin’den Pokut Yaylası’na doğru gidiyorduk. Hani herkesin fotoğraf çektiği, tek sıra halindeki evlerin olduğu o meşhur yaylaya.

Bir saat süren yolculuğun sonunda başka bir yayla (Sal Yaylası) karşımıza çıktı. Sal, Pokut’tan hemen önce yer alan ve Pokut’a yürüyerek 15 dakika mesafede olan bir yayla. Planımızda Sal’da vakit geçirmek olmasa da gelmişken oraya da uğrayalım dedik.

Sal’da yürürken Pilunç Çayevi adlı bir mekan gördük ve orada oturalım dedik. Buraların yoğurdu güzeldir mantığıyla orada yoğurt yemeye karar verdik. “Hocam” dedim, “biz yoğurt yemeye geldik ama sizin neyiniz meşhurdur, ne yemeliyiz, var mı bize bir öneriniz?” dedim. Garson kız “sütlacımız meşhurdur, buraya sütlaç yemeye turlar gelir” dedi. Biz de sütlaç yemeye karar verdik.

Tatlı sevmeme rağmen sütlaç, benim çok aradığım ya da sık tükettiğim bir tatlı değil. Sütlacı, çok da beklentim olmadan yemeye başladım. “Alt tarafı bir sütlaç, ne kadar iyi olabilirdi ki?” dedim. Fakat, yerken şunu fark ettim: Allah’ım bir sütlaç bu kadar mı lezzetli olur? Sadece bu sütlacı yemek için buraya tekrar gelirim. Hatta bırakın buraya tekrar gelmeyi, bu sütlaç için dünyaya gelinir. Bu sütlaç tek başına bir varlık sebebidir.

Rize’ye yaylaları gezmek, kafa dinlemek ve temiz hava almak için gitmiştik. Gitme nedenlerimiz arasında mükemmel sütlacı bulmak yoktu. Ama yolun hediyesi –her zamanki gibi- aramadığımız bir şeydi.

Bilmiyorum dikkat ettiniz mi? Birçok şey onu arayarak bulunmuyor. O şey her neyse, biz başka bir şeyi ararken karşımıza çıkıyor. O yüzden bir şeyi ararken çok dikkatli olmalıyız. Çünkü biz onu ararken, bizi arayan başka bir şeyle karşılaşabiliriz ve onu fark etmeyebiliriz. İşte bize düşen, kendimizi sadece yola bırakmak ve aradığımız o şeyin ya da varış noktasının bizi kör etmesine engel olmak olmalı.

2018 ilkbaharıydı. Kadıköy’den Karaköy’e gitmek için vapura binmiştim. Vapurda, balığa giden orta yaşlı bir grup erkek karşıma oturdu. İçlerinden birisi, “Balık falan çok önemli değil; giderken ve dönerken yaptığımız bu sohbet var ya, ben bunlar için geliyorum.” dedi.

Eğer bu olay Taoizm’in en eski kaynaklarından The Book Of Chuang Tzu’da geçseydi, hikayenin kahramanı, hikayesini şöyle bitirirdi:

“Ve ben Kadıköylü Ömer, o balıkçıdan nasıl yaşamam gerektiğini öğrendim. O şey, her neyse; onunla bir şeyin sonunda değil; bir şeyin sürecinde karşılaşacağımı fark ettim.”

Bir yol yazısına hoş geldiniz. Yazıya, yola dair iki anımla başlamak istedim. Bu yazıda anılarım dışında, herkesin kesinlikle izlemesi gerekir diye düşündüğüm yol filmlerinden, yolda olmaktan ve yol öğretisinden bahsedeceğim.

Yol filmlerine karar vermeden önce bir yol filmi tanımı yapmak gerekir diye düşündüm ve yol filmini tanımlayan 6 kıstas belirledim. Bir filmin, bir “yol filmi” olması için aşağıdaki 6 kıstası sağlaması gerekiyor.

Yukarıdaki 6 kıstasa göre seçtiğim filmler ise şöyle:

Interstate 60

Scent of a Woman

Kirazın Tadı

The Motorcycle Diaries

Bab’Aziz

Into the Wild

Waking Life

Filmlere geçmeden önce uyarayım, yazılar sürprizler (spoiler) içermekte. Eğer filmler arasında izlemedikleriniz varsa size önerim, o filmi atlayıp diğerine geçmeniz. Hazırsanız yola çıkıyoruz.

Birisi bana “bir film önersene” dediğinde aklıma ilk gelen film olan Interstate 60’ı yukarıda bahsettiğim 6 kıstasa göre inceleyelim.

1. NEDEN?

Filmin kahramanı Neal, kendisine verilen paketi götürmesi için yola çıkıyor.

2. YOL

Neal, yol boyunca haritalarda olmayan Interstate 60’ı takip ediyor.

3. DURAKLAR

Neal, uyuşturucunun serbest olduğu Banton’a, sanat sahtekarlığı müzesinin olduğu Danver’a, sadece avukatların yaşadığı Morlow’a uğruyor.

4. ÖĞRETMEN

Neal’a yolun önemli bir kısmında dilekleri yerine getiren O. W. Grant eşlik ediyor.

5. İÇ YOLCULUK

Interstate 60, aslında Neal’ın iç yolculuğu. Bu yolculukta, Neal kendi cevabını ararken uğradığı her kasaba ya da karşılaştığı her kişi de aslında ona hayatın sunduğu bir cevap.

Hiç doymayan adam, cevabın nefis olmadığının; mükemmel seksi arayan kadın, cevabın arzuları dinlemek olmadığının; Sanat Sahtekarlığı Müzesi cevabın, yaptığın iş ne olursa olsun birilerini memnun etmek için yapmaman gerektiğinin; Euphoria, cevabın uyuşturucular ya da keyif verici maddeler olmadığının; Morlaw kasabası, cevabın kariyer için yaşamak olmadığının sembolüdür aslında.

Peki Neal için cevap ne derseniz, hemen söyleyeyim. Neal’ın cevabı aşktır. Neal’ı bir masal kahramanı olarak düşünün. Neal, hayatının cevabını yani aşkı bulmak için yanına kılıcını alır; güzeller güzeli prensesi ejderhadan kurtarır.

Burada Neal, yanına kılıç olarak dürüstlüğü alır. O da “say what you mean, mean what you say” görüşünü hayat felsefesi edinen Chris Cooper’ın canlandırdığı Bill Cody karakteridir.
Prensesi kurtardığı zindansa sadece avukatlardan oluşan Morlaw kasabası ve ejderha da avukatlardır.

6. BAMBAŞKA BİRİ

Neal eve döndüğünde bambaşka biri midir? Kesinlikle öyledir.

Neal, yol boyunca bir paket taşır. Bu paketi her ne kadar merak etse de kesinlikle açmayacağına dair söz vermiştir. Paketi teslim ettiğinde artık içindekini merak etmez. Çünkü paketin içinde her ne olursa olsun, bu paketi taşırken karşılaştığı hikayeler kadar iyi olamaz.

Neal, adeta hayatın anlamını arayan bir derviştir. Çeşitli kasabalara uğrar ve en önemlisi asıl hediyenin yolculuğun ta kendisi olduğunu öğrenir.

YOL ÖĞRETİSİ

Peki film “yol” adına ne söylüyor?

Filmde Neal ve O. W. Grant, yemek yemek için bir restorana uğrar. Neal, orada bir iddiaya girer ve tüm parasını kaybeder. Yoluna beş kuruşu olmadan devam etmek zorunda kalır. İşte bu anda Neal ile O. W. Grant arasında şöyle bir diyalog geçer:

O sırada Neal’ın karşısına bir kadın çıkar ve otomobili durdurur.

Bu teklif Neal’a cazip gelir ve Neal kadını yanına alır.

O. W. Grant, “Senin paraya ihtiyacın var, o çıkageldi. Sence tesadüf mü?” sözleriyle bize “yol” adına çok önemli bir şey söylüyor aslında: Yolda karşımıza çıkan her şey, aslında bizim için karşımıza çıkıyor. Karşılaştığımız her olay, her kişi aslında bizim problemimize bir çözüm. Bize düşen şey, bunun farkında olmak.

“Her şey yolunda” ifadesini bilirsiniz. İşlerin güzel gittiği, bir tersliğin olmadığı anlarda bu sözü söyleriz.
Bence, bu sözü yanlış kullanıyoruz. “Her şey yolunda” sözü, “ihtiyacın olan her şey, sen yolda olursan karşına çıkacak, senin yolunda olacak” anlamında. Yani söz aslında şu şekilde: (İhtiyacın olan) her şey (senin) yolunda = Her şey yolunda.

Interstate 60 kısaca yol adına şöyle diyor: Sen yola çık, ihtiyacın olan her şey zaten yolunda olacak. 

Scent of a Woman’ı bu listede görmek sizi şaşırtmış olabilir. Fakat Scent of a Woman tam bir yol filmidir.

1. NEDEN?

Filmin kahramanı Charlie Simms, görme engelli Yarbay Frank Slade’e göz kulak olmak için onunla New York’a gitmek zorunda kalır.

2. YOL

Yarbay ve Charlie’ye eşlik eden yol, New York’un kendisidir.

3. DURAKLAR

Charlie ve Yarbay, New York’ta Ferrari showroom’una, Yarbay’ın kardeşinin evine, pek çok lüks restorana uğrar.

4. ÖĞRETMEN

Burada hem Charlie hem de Yarbay öğrencidir. Ve aynı zamanda birbirlerinin öğretmenidir de. Charlie, Yarbay’dan; Yarbay da Charlie’den çok şey öğrenir.

5. İÇ YOLCULUK

Bu yolculuk hem Charlie’yi hem de Yarbay’ı bir iç yolculuğa çıkarır. Charlie kendi iç yolculuğunda konuşup-konuşmama kararını sorgularken Yarbay Slade de kendini intihar etmemek için bir neden arar.

6. BAMBAŞKA BİRİ

Charlie ve Neal eve döndüklerinde artık aynı kişi değillerdir. Charlie, vereceği kararın sonuçlarıyla yüzleşip yine o kararı verme cesareti gösterirken Yarbay Slade de artık daha iyi bir insan olmuştur. Filmin finalini hatırlayalım: Charlie, limuzinle Yarbay’ı evine bıraktığında Yarbay’ın yeğeninin çocuklarına ne kadar iyi davrandığını görürüz. Filmin başında ise Yarbay onlardan nefret etmekteydi.

Yarbay bu yolculuk sonunda intihardan da vazgeçer ve belki -her ne kadar bu düşünceye ikisi de gülse de- kasabaya döndüklerinde birisiyle tanışabileceğini düşünür.

YOL ÖĞRETİSİ

Peki film “yol” adına ne söylüyor? Scent of a Woman, yolun yani hayatın aslında bir tür dans olduğunu söylüyor. Filmdeki o meşhur tango sahnesinden hemen önce Yarbay tangoyu şöyle tanımlar:

Yarbay’ın intihar etmeye çalıştığı sahnede ise Charlie, hayatın aslında bir tango olduğunu söyler.

Scent of a Woman yol adını şunu söylüyor: Hayat yani yol bir danstır. Peki ne için dans ederiz? Bir yere varmak için mi? Bir yere ulaşmak için mi? Dans etmenin tek bir amacı vardır. O da sadece dans etmektir.

Bir Abbas Kiyarüstemi filmi olan Kirazın Tadı, izlemesi zor ve sabır isteyen bir yol filmi. Ama eğer sabrederseniz, size ödülünü sunmakta gecikmiyor.

1. NEDEN?

Filmin kahramanı olan Badii’nin yola çıkmasının nedeni; kendisine intihar etmesinde yardımcı olacak birisini bulmak.

2. YOL

Badii’nin çıktığı yol, İran’ın tam olarak neresi olduğunu bilmediğimiz toprak yolları.

3. DURAKLAR

Kirazın Tadı’nda kahramanın durduğu duraklar, aslında araca konuk olan insanlardır. Badii’nin aracına yol boyunca bir asker, bir din görevlisi ve bir müze çalışanı konuk olur.

4. ÖĞRETMEN

Kirazın Tadı’nda öğretmen, araca en son binen Bay Bagheri’dir.

5. İÇ YOLCULUK

Badii, arabasına aldığı Bay Bagheri sayesinde bir iç yolculuğa çıkar.

Bu yolculuk, Badii’nin kendi intiharını sorgulamasına neden olsa da onu intihardan vazgeçirmeye yetmez.

6.BAMBAŞKA BİRİ

Peki Badii, filmin sonunda başladığı noktaya bambaşka biri olarak döner mi? Badii, evet bir şekilde değişmiştir. Kendi intiharını sorgulamaya başlar ve içten içe intihardan da vazgeçmek ister.

YOL ÖĞRETİSİ

Peki, Kirazın Tadı yol adına ne söylüyor? Kirazın Tadı, yol hakkında diyor ki: Sen intihar gibi kesin bir karar verip içten içe de intihardan vazgeçmek istiyorsan yol, bunu senin adına yapamaz. Yol, karşına ihtiyacın olan cevapları sunacak öğretmenleri çıkarır. Ama yol, cevabı senin adına uygulayamaz. Yol senin adına tercihte bulunamaz.

Walter Selles’in yönettiği The Motorcycle Diaries, Ernesto’yu Che Guevera yapan motosiklet yolculuğunu anlatıyor.

1. NEDEN?

Filmin kahramanı olan Ernesto’nun yolculuğa çıkmasının çeşitli sebepleri var. Arkadaşıyla Güney Amerika turu yapmak istemesi, hayatın onu çağırdığını düşünmesi ya da araştırmalarında yer almak istediği bir doktorla buluşmak diyebiliriz.

2. YOL

Ernesto’nun yolu, Güney Amerika’nın bir ucundan diğer ucu diyebiliriz.

3. DURAKLAR

The Motorcycle Diaries’te Ernesto ve Alberto yol boyunca çeşitli kasaba, şehir, köy, cüzzamlılara özel bakım merkezi ve maden ocağına uğrar.

4. ÖĞRETMEN

The Motorcycle Diaries’te öğretmen, yolun kendisidir. Ernesto’nun yolda karşılaştığı birçok haksızlık ona öğretmen olmuştur.

5. İÇ YOLCULUK

Ernesto bir iç yolculuğa çıktı mı derseniz, Ernesto zaten hep o yolculuktaydı. Ernesto, yol boyunca karşılaştığı pek çok insanın iç yolculuğuna ortak oldu aslında.

6. BAMBAŞKA BİRİ

Filmde geçen “çok fazla haksızlık var” sözü, Ernesto’nun dönüştüğü hali özetler. Her ne kadar Ernesto filmde, başladığı noktaya dönmese de daha sonra döneceğinin -ama bambaşka bir şekilde döneceğinin- bilincindedir.

YOL ÖĞRETİSİ

The Motorcycle Diaries, yol hakkında bize, onun geri dönülemez etkileri olduğunu anlatıyor. Ve aynı zamanda diyor ki, “yol; seni olman gereken insan yapar”.

Nacer Khemir’in yönettiği Bab’Aziz, hikaye içinde hikaye barındıran bir doğu masalıdır. Filmde sevgilisi tarafından çağrılan Bab’Aziz, diğer aşıklarla birlikte düğüne gider. Böyle deyince film, bir Amerikan romantik komedisi gibi dursa da sevgilinin Tanrı, düğünün de ölüm olduğunu kabul edersek Bab’Aziz’in aslında tamamen ruhani bir yol filmi olduğunu söyleyebiliriz.

1. NEDEN?

Kahramanın neden yola çıktığına cevap vermeden önce, filmin kahramanını belirlememiz lazım. Filmde hikayesi anlatılan aslında 2 ana karakter vardır. Ama hiçbiri de filmin kahramanı değildir. Çünkü bu filmin kahramanı bizleriz, yani izleyiciler. O yüzden burada yola çıkma nedeni, bizim filmi izleme sebebimiz. Peki sizin bu filmi izleme nedeniniz ne?

2. YOL

Burada yol herhangi bir yoldur. Bab’Aziz’in de dediği gibi “Dünyadaki insan sayısı kadar Tanrı’ya giden yol vardır.”

3. DURAKLAR

Filmde durak olarak hikayeleri düşünebiliriz. Bab’Aziz’in anlattığı hikayenin her bir bölümü aslında kahramanın uğradığı duraktır.

4. ÖĞRETMEN

Burada öğretmen Bab’Aziz’dir. Öğrenci izleyiciler, yani bizleriz.

5. İÇ YOLCULUK

Filmin tamamının bir iç yolculuk olduğunu söyleyebiliriz.

6. BAMBAŞKA BİRİ

Peki siz, filmi izleyenler filmden sonra aynı mısınız?

YOL ÖĞRETİSİ

Bab’Aziz Sufi öğretiyi esas alıyor. Burada, Şeriat-Tarikat-Hakikat üçlüsünden bahsetmem gerekecek. Şeriat’ı “bilgi” ya da “teorik bilgi”; Tarikat’ı “Yol” ya da “pratiğe dökmek”, Hakikat’ı ise “Ulaşmak” ya da “yolun sonunda bizi bekleyen dönüştüğümüz şey” olarak düşünebiliriz.

Bab’Aziz’de Şeriat, “Aşk”; Tarikat, “ateşe atlamak”, Hakikat ise “yok olmak”tır. Yani hakikate ulaşmamız için kendimizi ateşin içine atıp onun bizi kül etmesine izin vermeliyiz.

Ya da Şeriat, “insanın kendisi” ya da “hayat”; Tarikat yani yol “Aşk”, Hakikat ise “ölüm” diyebiliriz. Hakikate yani Tanrı’ya ulaşmak için hayata aşkla sarılmalıyız diyebiliriz. Burada hayata aşkla sarılmak hayatın karşımıza çıkardığı veya çıkaracağı her şeye kucak açmaktır.

Peki Bab’Aziz yol hakkında ne söylüyor? Bab’Aziz diyor ki “tek bir yol yok”. Yol sayısı insan sayısı kadardır.

Sean Penn’in yönettiği aynı zamanda gerçek bir hikaye olan Into the Wild, gerek müzikleri ve gerekse de Sean Penn’in şiir gibi anlatımıyla harika bir yol filmidir.

1. NEDEN?

Filmin kahramanı Chris McCandless’ı yola çıkmaya zorlayan neden onun günümüz sistemine olan isyanıdır. Kariyerin bir 20. yüzyıl hastalığı olduğunu düşünen Chris, aldığı üniversite eğitimini ailesinin onun için ayırdığı parayı bir kenara bırakır ve kendini doğaya bırakır.

2. YOL

Filmde yol, Chris’i doğaya götüren ve paraya ihtiyacı olduğunda çalışacak iş bulduğu şehirlerarası otoyoldur.

3. DURAKLAR

Filmde durak olarak Chris’in çalışmak ya da kısa bir süre vakit geçirmek için uğramak zorunda olduğu yerleri düşünebiliriz.

4. ÖĞRETMEN

Filmde öğretmen aynı zamanda filmin kahramanı olan Chris’tir. Öğrenciler ise modern dünyanın tüketim sisteminde kendine yer edinmiş üyeleridir. Yani, hepimiz.

5. İÇ YOLCULUK

Chris’in çıktığı doğaya doğru olan bu yolculuk aslında onun kendi iç yolculuğunun bir yansımasıdır. Chris, iç yolculuğuna bu yolculuğa başlamadan çok önce çıkmıştır.

6. BAMBAŞKA BİRİ

Chris, başladığı noktaya dönemese de bambaşka bir insana dönüşmüştür. Bıraktığı “Mutluluk sadece paylaşınca gerçektir” notu ve filmde geçmeyen aşağıdaki sözleri ondaki değişimi net bir şekilde gösterir.

YOL ÖĞRETİSİ

Into the Wild yol hakkında şunu söyler, “insan yolda gerek”. Filme göre insanın doğası yolda olmaktır.

Before Sunrise serisinin yönetmeni Richard Linklater’ın yönettiği Waking Life, önerdiğim arkadaşlarımın çoğunun filmi yarıda bıraktığı, bir daha izlemeyi denemediği, hatta benden film önerisi almayı bıraktıkları bir film. Waking Life, gerek yapım tekniği (film, önce gerçek oyuncularla çekiliyor, sonra üzerine animasyon giydiriliyor) gerekse de sorduğu felsefi sorular yüzünden izlemesi oldukça zor bir film.

1. NEDEN?

Filmin kahramanı Wiley’in neden bu yola çıktığını bilmesek de tahmin edebiliriz. Wiley de hepimiz gibi aynı sorunun cevabı için bu yolculuğa çıkmıştır: Tüm bunlar ne için?

2. YOL

Filmdeki yol, Wiley’in çeşitli felsefecilere gitmek için kullandığı sokaklar ve caddelerdir.

3. DURAKLAR

Duraklar ise Wiley’in sorular sorduğu insanlardır.

4. ÖĞRETMEN

Wiley’nin karşılaştığı daha doğrusu soru sorduğu her kişi onun bir öğretmenidir.

5. İÇ YOLCULUK

Wiley bir iç yolculuğa çıkıyor mu derseniz, tüm bu filmin aslında Wiley’nin bir iç yolculuğu olduğunu söyleyebilirim.

6. BAMBAŞKA BİRİ

Wiley döndüğünde bambaşka biri midir? Sorduğu sorulara aldığı cevapları düşünürsek onun artık başka biri olduğunu söyleyebiliriz.

YOL ÖĞRETİSİ

Waking Life, yolla ilgili şunu söylüyor “hiçbir zaman varmayacaksın, ama aynı zamanda hep orada olacaksın”. Daha az havalı bir şekilde söylemem gerekirse, film aslında şunu diyor: “Kardeşim, sen varmak istediğin o yeri, o tek yeri unut. Yoldayken sürekli yeni bir yere varıyorsun”.

Seçtiğim filmlerden çıkardığım yol öğretisini aşağıdaki şekilde özetleyebilirim:

* KAPAK FOTOĞRAFI: The Motorcycle Diaries

Yine bir Star Wars filmi ve yine bir hayal kırıklığı…
Bölüm: VIII The Last Jedi ile bir kez daha Star Wars ruhu taşımayan, uzayda geçen salt bir aksiyon filmi izledik. Disney yani George Lucas’ın deyimiyle “beyaz köle tacirleri”, bir fiyaskoya daha imza attı. Eğer seri bu şekilde devam ederse, bir sonraki nesil Star Wars’u “hayal kırıklığı” ifadesi yerine kullanmaya başlayacak.

NEDEN OLMUYOR?

Bir filmi Star Wars yapan özellikler nelerdir sizce? Uzayda geçmesi mi? Işın kılıçları mı? Taşları hareket ettiren karakterler mi?
Bence bir filmi Star Wars yapan özellikler şunlardır:

The Last Jedi’a geçmeden önce seriyi, yukarıda bahsettiğim özellikler açısından inceleyelim.

1. GÜÇ VE GÜÇ’ÜN USTADAN ÇIRAĞA AKTARILMASI

Bölüm I, Yaşayan Güç ve midichlorian’lar üzerinedir. Öğretmen Qui-Gon öğrenci ise Obi-Wan’dır.

Bölüm II, “Sabrın Gücü” ve “Şefkatin Gücü” üzerinedir.  Öğretmen Obi-Wan, öğrencisi ise Anakin’dir.

Bölüm III, Bensizliğin Gücü, Gücün Sonsuzluğu ve Gücün Karanlık Tarafı üzerinedir. Öğretmen ilk başta Obi-Wan sonra ise Palpatine; öğrenci de Anakin’dir.

Bölüm IV Duyuların Gücü üzerinedir, öğretmen Obi-Wan öğrenci ise Luke’tur.  Star Wars Bölüm IV’te Luke, Millennium Falcon’da ışın kılıcıyla antrenman yaptığı bir sahne vardı. Luke, kendisine ateş eden topu engellemeye çalışırken her seferinde yaralanıyordu.

Bölüm V ise tamamen Güç üzerinedir. Öğretmen Yoda, öğrenci ise yine Luke’tur.

Bölüm VI Güç’ün Aydınlık Tarafı üzerinedir, öğretmen Yoda öğrenci ise yine Luke’tur.

2. İYİ VE KÖTÜNÜN SAVAŞI

Star Wars’un en iyi yaptığı şey türünün diğer örneklerinden farklı olarak iyi ve kötünün savaşını çok iyi anlatmasıdır. Edebiyatta ve sinemada gördüğümüz neredeyse tüm iyi-kötü savaşlarında kötünün kötü olma sebebi yeterince işlenmez. Kötü ya hep kötüdür ya da kötünün kötü olma motivasyonu, kendimizi onun yerine koyup o yolu bize tercih ettirecek kadar sağlam değildir.

Ama Star Wars’un belki de en iyi yaptığı şey budur. Yani bize kötüyü sevdirmesi ve kendimizi kötünün yerine koyduğumuzda aynı yolu izleyebileceğimizi düşündürtmesi. Hatırlayalım, Anakin’in karanlık tarafa geçmesi aslında soylu bir amaç taşır. Anakin, Güç’ün karanlık tarafı vasıtasıyla midichlorian’ları kullanıp hayat yaratıp ve ölüme son verebileceğini düşünür.

Bunları duyan Anakin şöyle düşünür: “Eğer karanlık tarafa geçersem, şu hayattaki en sevdiğim insanı yani Padme’yi kurtarabilirim.”

İşte bu motivasyon, Anakin’den bir Darth Vader yaratır. Anakin, karanlık tarafa geçtiğinde aynı kalacağını düşünür. Ama insan bir kez karanlık tarafa geçince asla aynı kalamaz. Karanlık tarafla birlikte gelen öfke ve hırs onu bambaşka biri haline getirir. Padme’nin ölümüne sebep olan da işte bu öfke ve hırstır.

İronik değil mi? Senin, onun hayatını kurtaracağını düşündüğün yol; onu asıl öldüren yol oluyor. İşte George Lucas’ın yazdığı Star Wars bu kadar sağlam bir filmdi.

THE LAST JEDI

Şimdi, The Last Jedi bu kriterleri sağlıyor mu inceleyelim.

THE LAST JEDI’DA GÜÇ VE GÜÇ’ÜN USTADAN ÇIRAĞA AKTARILMASI

The Last Jedi’da ustanın Luke, öğrencinin de Rey olduğunu söyleyebiliriz. Ama Güç’ün ustadan çırağa aktarılmasına dair pek bir şey görmüyoruz. Sadece bir sahnede Luke, Güç’ün denge üzerine kurulduğundan bahsediyor Rey’e.

Oysa ben, Bölüm: V’te Yoda ve Luke arasında gördüğümüze benzer bir eğitim beklerdim. Güç’e ait yeni bir şey öğrenmeyi beklerdim. “Do or do not, there is no try” gibi üzerinde saatlerce konuşulacak ve bir öğretiyi tek bir cümlede özetleyecek bir söz beklerdim (bu ifadenin Taoizm’in en önemli kavramlarından biri olan wu-wei’nin (eylemsiz eylem, çabasız eylem) özeti olduğunu söyleyebilirim).

THE LAST JEDI’DA İYİ VE KÖTÜNÜN SAVAŞI

Filmin kötü adamları Snoke ve Kylo Ren’in neden kötü olduklarına dair beni tatmin eden bir şeye rastlamadım. Snoke’un kim olduğunu, nasıl ortaya çıktığını hala bilmiyoruz. Kylo Ren’in karanlık tarafa geçmesi ise son derece yüzeysel nedenlere bağlanmış. Darth Vader’a olan özentisi ve Luke’a olan kızgınlığı sizce bir insana babasını öldürtür mü? Ya da annesinin liderliğini üstlendiği bir direnişe savaş açtırır mı?

Filme, bir filmi Star Wars yapan Güç, Güç’ün Ustadan Çırağa Aktarılması ve İyi ve Kötünün Savaşı kriterlerinden baktığımızda çok rahatlıkla söyleyebilirim ki izlediğimiz şey her neyse, kesinlikle bir Star Wars filmi değil.

ÇELİŞKİLER

The Last Jedi, bir Star Wars filmi olmadığı gibi Star Wars ruhunu –eğer The Force Awakens’tan sonra hala böyle bir ruh hayatta kalabildiyse- öldürüyor. Bölüm: VII’de hiçbir eğitim almamasına rağmen Jedi Mind Trick kullanabilen Rey yetmezmiş gibi, Bölüm: VIII’de de hiçbir eğitimi olmayan Leia, uzayda süzülüp hayatta kalabiliyor. 

Bir usta-çırak ilişkisi serisi olan Star Wars’ın temeli bu öğretmen ve öğrencisi arasındaki eğitime dayanır. Siz, milyonlarca midichloarian’a sahip olsanız bile; sizi eğiten, size sürekli geri-bildirim veren bir öğretmene sahip değilseniz, gelişemezsiniz. İçinizdeki o Jedi’ı uyandıramazsınız. O güçleri kullanamazsınız.

LUKE: BAMBAŞKA BİRİ Mİ?

Filmden önce oyuncuların ve yönetmenin neredeyse tüm röportajlarını izledim. Hepsinde de oyuncular aynı şeyi söylüyordu: “Yönetmen Rian Johnson, hikayeyi yeni ve beklenmedik bir yere taşıdı.”

Mark Hamill ise Rian Johnson’ın çizdiği Luke’u doğru bulmadığını, Luke’un böyle bir karakter olmadığını iddia ediyordu. Bu röportajlardan sonra ben de herhalde aynen Palpatine’in bölüm III’te dediği gibi Jedi’larla Sith’lerin aslında çok farklı olmadığını dair bir şeyler söylenmesini bekliyordum.

Açıkçası ben The Last Jedi’da kötülükle savaşın, kötüleri yok ederek değil; iyi ve kötü kavramlarının ötesine geçerek yapıldığını görsem ancak o zaman yeni bir şey söylendiğini, serinin bambaşka bir yere evrildiğini söyleyebilirim. Tamam kabul ediyorum, bu doğu bakış açısı, batı düşüncesi için hala mümkün değil ama Star Wars felsefesi bu geçişe müsait.

Peki film ne yapıyor? Yeni bir şey söylüyor mu? İyi ve kötü kavramları adına yeni bir şey söylüyor mu? Bu savaşa yeni bir bakış açısı getiriyor mu? Tabii ki hayır.

LUKE’A DAİR BİRKAÇ ŞEY DAHA

Görüyoruz ki Luke, kendi hayaletini kullanmayı öğrenmiş. Bunu sadece Güç’e karışıp sonsuz olanlar yani ölenler yapabiliyordu. Luke, yaşarken hayaletini kullanabiliyor. Ama bunun da bir bedeli olduğunu öğreniyoruz. Luke’un hayattayken hayaletini kullanması, onu tamamiyle bir hayalete dönüştürüyor.
Bir de Luke’un şu an yaşadığı gezegenin yanılmıyorsam tek Güneş’i var. Luke, Güç’te kaybolurken -yani ölmek üzereyken- gökyüzünde 2 Güneş görüyor. Yani kendini Tatooine’de hissediyor. Tatooine’de olması ona huzur veriyor.

BU KADAR KLİŞE KULLANMAK SUÇ OLMALI

Bizim Star Wars’da sevdiğimiz şey günümüze ait klişeler görmememizdi. Star Wars’da günümüzün bir yansımasını değil, Roma İmparatorluğu’ndaki taht mücadelelerini, tarih öncesine ait şehir devleti savaşlarını (her gezegen aslında bir şehir devleti, o yüzden tek bir şehirden oluşuyor), Zen samuraylarını (yani Jedi’ları) görüyorduk. Kısaca Star Wars, bize bir dünya tarihi seçkisi sunuyordu.

Peki Rian Johnson ne yapmış? Günümüz dünyasının pek çok problemini Star Wars’a taşımış. Bunlar arasında beni en çok rahatsız edense silah tüccarlarının savaşları finanse etmesi olayıydı. Herkesin bildiği bir gerçek, tüm dünya için aşikar olan bir konu, sinemada defalarca işlenmiş bir tema neden Star Wars’a girsin ki? Maalesef Star Wars artık günümüz dünyasının klişe anlatı ya da hikaye tarzının bir yansıması haline geldi.

DISNEY’İN KENDİ ÜÇLEMESİNE BAKIŞI

George Lucas hem ilk hem de ikinci seriyi bir üçleme olarak tasarladı. Önce ilk filmi yazıp, gelen tepkilere göre iki ve üçü yazmadı. Daha en başsında IV, V ve VI’da ne olacağını yazmıştı. Bu şekilde yazılan bir üçleme, serinin kendi içerisinde tutarlı olmasını sağladı ve karakterlerin gelişimini daha gerçekçi bir şekilde anlattı.

Peki Disney ne yaptı? Öncelikle senaryoyu Little Miss Sunshine ile Oscar alan, Toy Story 3’ün senaristi Michael Arndt’a teslim etti. Kendisi araştırdığım kadarıyla Bölüm: VII için daha cesur önerilerde bulunmuş ve Disney bunların hiçbirini kabul etmemiş. Filmin çekimlerine kısa bir süre kala da Arndt’ın çıkış noktalarından birini (yani emre itaat etmeyen bir stormtrooper’ın hikayesini) Disney alıyor ve senaryo ekibine J. J. Abrams ve Bölüm: V ve Bölüm: VI’nın yazarı Lawrence Kasdan’ı dahil ederek baştan yazıyor. Ortaya da hiç riske girmeyen, daha önce yapılan bir filmin neredeyse aynısı çıkıyor.

Disney, Bölüm: VIII’nin senaryosunu da Lawrence Kasdan ve J. J. Abrams’ın yazmasını istiyordu. Ancak Bölüm: VIII’i yönetmesi için seçilen Rian Johnson kendi senaryosunu sundu ve Disney bu senaryoyu çok sevdi. Ve bununla devam etmeye karar verildi.

Bölüm: IX ise Safety Not Guaranteed’in yönetmeni Colin Trevorrow’a teslim edildi. O da kendi senaryosunu yazdı ve bu senaryoyla uyumlu olması için Rian Johnson’dan ek sahneler çekmesini istedi. Bölüm: IX’un çekimlerine kısa bir süre kala Colin Trevorrow önce senaryo ekibinden sonra da yönetmen koltuğundan kovuldu. Bölüm: IX, Jar Jar Abrams’a emanet edildi ve senaryoyu da kendisi yazmaya başladı.

Öncelikle işine saygısı olan hiçbir kurum bu şekilde ilerlemez. Gösterime kısa süre kala apar topar yeniden senaryo yazmaya girişilmez. Star Wars’un Disney’e satılması en başından beri büyük bir hataydı. Disney de Disney’liğini yaptı ve ortaya ruhu öldürülmüş bir aksiyon filmi çıktı.

I HAVE A BAD FEELING ABOUT THIS

Tüm Star Wars filmlerinde geçen “I have a bad feeling about this” (İçimde kötü bir his var) cümlesi maalesef The Last Jedi’da geçmiyor. Sırf bu bile, filmin ne kadar kötü olduğu konusunda size bilgi verecektir.

Bazı kaynaklar bu cümlenin Poe ile olan ilk sahnesinde BB-8 tarafından bip’lerle söylendiği iddia ediliyor. Ama ben bu cümlenin aynen “I have a bad feeling about this” şeklinde yani İngilizce olarak geçmediği sürece, bu cümlenin söylenmemiş olduğunu düşünüyorum.

SON SÖZLER

Rian Johnson’ın yönettiği son Star Wars filmi, Star Wars ruhuyla uzaktan yakından alakası olmayan, yeni bir şey söylemeyen üstelik Star Wars’un özüyle çelişen bir film maalesef.

Jar Jar Abrams’ın Bölüm: VII’de hançer sapladığı Star Wars ruhu, bu filmle artık tamamen yok oldu. Benim Disney’den bundan sonraki filmlerle ilgili umudum yok maalesef. Hatta bundan sonraki filmleri, izlemeyi bile düşünmüyorum.

MERAKLISINA

Star Wars felsefesinden ve serideki Taoizm göndermelerinden bahsettiğim yazı:
STAR WARS: EVRENDE YANLIŞ MIYIZ?  

Büyük Usta Yoda’yı ve öğretisini kaleme aldığım yazı:  SİNEMANIN USTALARI