Indie filmleri oldukça severim. Hollywood’un tamamen tutma üzerine kurulu kurallarından uzak, bambaşka bir yerden bakar olaylara.
Bazıları sakindir, derdini anlatmak gibi bir derdi yoktur. Bahsetmesi ya da kısaca değinmesi yeter onun için.
Bazıları deneyseldir, izlemek sabır ister.
Ama neredeyse hepsinin müzikleri iyidir. Çünkü her indie film, aynı zamanda bir indie müzik hazinesidir. Şu an büyük bir hayranlıkla dinlediğim birçok indie grubu, indie filmler veya indie film fragmanları sayesinde keşfettim.
Sanırım indie filmler üzerine bu kadar güzelleme yeter. Bu yazının asıl konusuna geleyim.

Bu yazıda, aşk adına söyleyecek bir sözü olan bağımsız filmlerden bahsedeceğim. Burada bağımsızla ya da indie’yle kastettiğim arkasında filmin kontrolünü elinde bulunduran bir Hollywood yapımcı ağı olmamasıdır.
Yazıda, filmlerle ilgili çok sayıda sürprizbozana (spoiler’a) yer vereceğim için eğer bahsi geçen filmi izlemediyseniz, yazının o bölümünü atlayıp sadece fragmanla yetinmenizi ve diğer filme geçmenizi öneririm.

Once, adlarını bilmediğimiz ve bunu bilmediğimizi ancak filmin sonunda fark ettiğimiz “adam” ve “kadın”ın aşkını anlatıyor. Bu aşka da müzik, adeta bir yan karakter gibi eşlik ediyor.

Once, belki de hayatımda izlediğim en sıcak, en samimi filmdir. Filmdeki bir sahne ise bana hiçbir Amerikan filminin vermediği bir sıcaklığı veriyor. Hangi sahne derseniz, hani filmin 2 baş karakteri “adam” ve “kadın”, adamın evinde gruplarıyla “Trying to Pull Myself Away”i çalıyorlar ya… İşte o sahnede adamın babası o daracık odaya girip onlara çay ikram ediyor. 

Adam ve kadının hikayesine dönersek; bu hikayede ilginç olan şey, adam ve kadının birbirlerine karşı hissettikleri bu aşkın, onları birbirlerinden uzaklaştırması. Filmde aşk iki aşığı, eski sevgililerine (ya da eski eşlerine) dönmeleri için cesaretlendiriyor. 

Harold and Maude ömrünün sonlarına yaklaşmış hayat dolu bir kadınla, hayatının henüz baharında ama ölmek isteyen genç bir erkeğin aşkını anlatıyor. Bu tanım bile filmin ne denli ilginç bir film olduğunu anlatıyor sanırım. Harold and Maude aynı zamanda, filmde sadece Cat Stevens şarkılarının yer alması açısından da benim için oldukça ayrı bir yeri olan bir film.

Peki film aşk adına ne söylüyor? Aşk, sürekli intihar parodileri deneyen ve kendini cenazelerde bulan Harold’a yaşamak için bir neden verirken; anı yaşayan hayat dolu Maude’u ise ölüme hazırlıyor. Maude, Harold’ın aşkla kendini bulması sonucu görevini tamamlamanın verdiği huzurla intihar ediyor. Maude’un ölümünü Harold’ın doğumu izliyor adeta.
Bu doğum-ölüm kısmı mitolojik temelli. Farklı kültürlere ait pek çok mitolojik hikayede yeniden doğum bir ölümle anlatılıyor. Burada da Maude’nin ölümü, aslında Harold olarak onun yeniden doğumu.

En sevdiğim yönetmen Michel Gondry’nin işi olan Eternal Sunshine, aşk adına aslında yeni bir şey söylemiyor. Ama bunu, oldukça sıra dışı bir şekilde söylüyor.
Film, kısaca bize “bir insanı zihninden silebilirsin ama aklından silemezsin” diyor. Ama filmle ilgili dikkatimi çeken bir şey daha var. Etern Sunshine ile yönetmen Michel Gondry; ayrılığın, bir araya gelmeyle başlayan bir süreç olduğunu söylüyor.

Sean Ellis’in önce kısa film olarak çektiği, bundan tam 2 yıl sonra da kısa filmi filmin merkezine koyup uzununu çektiği Cashback her açıdan özgün bir film. Sahne geçişleri, her biri ayrı bir fotoğraf karesi titizliğiyle çekilen sahneleri ve konusu Cashback’i eşsiz kılıyor.

Peki Cashback aşk adına ne söylüyor? Sean Ellis’e göre aşk, saniyelerde gizli.

En sevdiğim yönetmenlerden Jaco Van Dormael’in filmi olan ve Türkiye’de “Yeni Ahit” ismiyle yayınlanan bu filmde Dormael, yine sıra dışı bir hikayeye el atmış. Filmden bahsetmek ayrı bir yazı olacağı için ben sadece bu yazının konusuna odaklanacağım.

Filmde kendinden nefret eden ve insanları öldüren bir karakterimiz var. Bu katil karakter, her gün sokakta bir yerlere gizlenip rastgele birilerini öldürüyor. Bu öldürme rutini, onun karşısına öldüremediği bir kız çıkmasıyla son buluyor. Katil, öldüremediği o kıza aşık oluyor.

Bu aşk, katildeki öldürme isteğinin de yok olmasına neden oluyor. Üstelik filmde öyle bir sahne var ki, sinema tarihinin en özgün sahnelerinden birisi bence.

Adam aynaya bakarken, aynadaki yansıması ona sarılıyor. Adam aynada kendisine sarılıyor. Kendisiyle barışıyor. İşte bu Van Dormael adına yeni bir şey. Dormael’e göre “ancak başkasını sevdiğinde kendinle barışabilir ve kendini sevebilirsin”.

Safety Not Guaranteed, Star Wars – Episode: IX’ı da yönetecek olan Colin Trevorrow’un ilk filmi. Oldukça özgün bir hikâyeye sahip olan filmde, Treverrow zaman yolculuğu konusuna farklı bir açıdan bakıyor. Sonuna kadar seyircinin merakını koruyan film, sürpriz finaliyle de izleyicisini ödüllendiriyor.
Bu bilim-kurgu filminin, bu yazıya konu olmasının sebebi ise gözler.

Ben gözlerin öneminin yeteri kadar anlaşılmadığını düşünüyorum. Gözler o kadar değerlidir ki… Diyelim beğendiğiniz birisi var. Ne yaparsınız? Onun gözlerine bakarsınız.
Konuşmak istemediğiniz birisini gördünüz. Ne yaparsınız? Hemen ondan gözünüzü kaçırırsınız.
Karşınıza birisi çıktı ve onu bir yerden hatırlıyorsunuz ama bir türlü çıkaramıyorsunuz? Ne yaparsınız? Uzun süre gözlerine bakarsınız.

Göz dışında hiçbir şey, bir kişi hakkında gözün verdiği kadar bilgi vermez. Hatta kişisel düşüncem iletişim aracımızın göz olduğu yönünde. Yani aslında konuşmasak, sadece baksak hayatımız çok daha kolay olurdu.

If İstanbul Film Festivali’nde izlediğim ve hayran olduğum bir film, It’s Not Me, I Swear! Film, aşk adına yeni ya da özgün bir şey söylemese de ilk aşka odaklanması ve bunu bir çocuğun gözünden olabildiğince samimi bir şekilde anlatması onu son derece özgün bir hale getiriyor.

Filmdeki esas karakterimiz Leon, komşularının kızı olan Lea’ya âşık oluyor. Leon’ın bunu fark etmesini, hislerini dile getirmesini ve reddedilmesini bir çocuğun gözünden izliyoruz.

İzlerken bir şeyi fark ediyoruz: Leon’un ilk aşkta yaşadıklarıyla herhangi birimizin en son aşkında yaşadıkları arasında, çok da bir fark yok. İlkinde gerçekleşen döngü, sondakinde de neredeyse aynı şekilde gerçekleşiyor. Çünkü her aşk aslında aynı döngüye sahip. Aynı, ama farklı.

Mike Cahill, Another Earth’te felsefi derinliği olan bir hikâye anlatıyor. Bilim-kurgunun içine bir aşk hikayesini de ustalıkla yerleştiriyor.

Film aşkla ilgili bize şunu söylüyor: Seni delirten şeye aşkla bakarsan, o şey seni kendine hayran bırakır.

Mike Cahill ne kadar iyi bir hikaye anlatıcı olduğunu I Origins’te de göstermeye devam ediyor. Bilimle ruhaniliği karşılaştırırken, izleyiciye yeni kapılar açan sorular sormaktan da geri durmuyor.

Aşk adına ne söylüyor derseniz, yeni bir şey söylemiyor. Ama bunu bilim-kurguyla zenginleştirdiği için bu yazıda olmayı hak ediyor. Mike Cahill, sevdiğimiz insanı onunla daha tanışmadan, hatta henüz ikimiz de dünyaya gelmeden ve hatta dünyanın oluştuğu o ilk andan itibaren seviyoruz diyor.

Mike Cahill’in Another Earth ve I Origins filmleri üzerine yazdığım detaylı yazıyı buradan okuyabilirsiniz.

Sinemada ayakta alkışladığım ikinci film olan Liza the Fox-Fairy, son yıllarda izlediğim en iyi filmlerden birisi. Bu arada laf ayakta alkışlamaktan açılmışken, o sinemada (City’s) bu filmi ayakta alkışlayan bir kişi daha vardı. İşte o kişi, filmleri sinemada izlemek için bana bir neden daha veriyor. Sinemaya, bu filmi benimle birlikte ayakta alkışlayan o kızı bulmak için gidiyorum. En az bunun kadar özgün bir filmde birbirimizi filmi ayakta alkışlarken bulacağımıza inanıyorum. Neden derseniz, uzun yıllar önce hayatımın bir bilim-kurgu filmi değil, bir romantik komedi olduğunu fark ettim.

Filme dönersek, Liza the Fox-fairy “selfless love” yani “bensiz aşk (bencil olmayan aşk)”tan bahsediyor.

Filmde, bir karakter olarak karşımıza çıkan “ölüm”, filmin kahramanı Liza’ya aşık oluyor ve Liza’nın başka birisiyle birlikte olmasını engellemek için Liza’yı lanetleniyor. Bu lanet, Liza’yı seven herkesin ani bir şekilde ölmesine neden oluyor.

Filme göre lanetli geldiğimiz şu dünyada, bu lanetten kurtulmanın tek yolu kişinin; onu seveni kendini aradan çıkararak sevmesi.

Charlie Kaufman’ın yazdığı ve Spike Jonze’un yönettiği Adaptation sinema tarihinin en sıra dışı filmlerinden birisi. Bu filmden bahsetmek başlı başına ayrı bir yazının konusu olabileceği için burada duruyorum ve bu yazının konusuna odaklanıyorum.

Tasavvufta, aşkta karşılık beklenmez. Ben birini sevip karşılığında onun da beni sevmesini bekliyorsam; ona bir şeyler verip, karşılığında ondan bir şeyler almayı umuyorsam sizce bu aşk olabilir mi? Bu olsa olsa ticaret olur. Tasavvufa göre kişinin aşkı, onun için en büyük ödüldür. Çünkü onu yaratanına yaklaştırır.

İbrahim Bey ve Kuran’ın Çiçekleri ismiyle Türkiye’de yayınlanan bu filmde en sevdiğim oyunculardan Ömer Şerif bir Sufi karakteri canlandırıyor. Baş karakterin Sufi olması filmde Tasavvuf bakış açısının fazlasıyla hissedilmesini sağlıyor.

Tasavvufa göre siz verdiklerinizsiniz. Sizin göreviniz bir aşık olarak, karşılık beklemeden sadece vermek olmalı. Her şeyinizi vermelisiniz ki her şeye sahip olabilesiniz.

Şu motto hep aklınızda olsun: Ben hiçim (çünkü her şeyimi verdim); ben her şeyim (çünkü her şeyimi verdim).

Creative Control pek çaktırmasa da Sufi öğretiye sahip bir aşkın finaliyle biter.

Nazer Khemir’in Bab’Aziz filmi hikaye içinde hikaye barındıran bir doğu masalı. Filmde derviş karakter Baba Aziz’in sevdiğine (yaratıcıya) kavuşma (ölüm) yolculuğunu izleriz. Baba Aziz, bu yolculukta torununa bir prensin hikayesini anlatır.

Tasavvufta rastladığımız aşığı hizmetkar olarak gören bakış açısı Bab’Aziz’de de mevcut. Sevgilinin yolunu ruhuyla temizlemek aşığın tek görevi.

Mevlana’nın Üç Kelebek (Üç Pervane) şiiri filmde bestesiyle karşımıza çıkar. Bab’Aziz, Mevlana’nın peşinden gider: Aşk yok olmaktır.

Bab’Aziz, aşk adına söyleyeceği son sözü “bakmak” üzerinden söyler.
Biz baktığımız her şeyde kendimizi görür ya da kendimizden bir şeyler ararız. Bir tür tanıdıklıktır aslında bizi, karşımızdakine yaklaştıran; onu sevmemizi sağlayan. Ama tasavvuf inanışında aşık, kendisini aradan çıkarmıştır. Aşık, baktığında sevgilisini yani ebedi olan bir aslı görür.

 * Kapak fotoğrafı It’s Not Me, I Swear filminden

Geçtiğimiz hafta yayınlanan Sherlock – The Abominable Bride bölümünde bir Zazen (oturarak yapılan bir Zen meditasyonu) sahnesine rastladım. Zazen’in Koan’ı vakanın kendisiyken; Zazen’in olmazsa olmazı çay servisini ise Mrs. Hudson yapıyordu. Ne de olsa “Çayla Zen’in tadı aynıdır”.

Sherlock’un vakayı bu meditasyonla çözmesinden sonra aklıma benim Zazen’ler geldi. Benimkilerin arzu ettiğim noktaya gelmemesinin sebebi, çay yerine tall white mocha tercihim olabilir diye düşünmeye başladım. Sonra da gelenekleri yozlaştırmayı bırakmaya karar verdim.

Bu yazı evlerinizde film izlerken ya da Starbucks’ta kahve sırası beklerken ya da patronunuza “dişçiye gittim” dediğiniz iş görüşmenizde bile rahatlıkla uygulayabileceğiniz meditasyonlarla ilgili.

ZAZEN

Modern meditasyon geleneklerine geçmeden önce çıkış noktam Zazen hakkında birkaç şey söylemek istiyorum.

Zazen oturarak yapılan bir meditasyondur. Öncelikle saatlerce öylece oturmak bizim batılı bilincimize anlamsız gelebilir. Hatta zaman kaybıdır. Orada harcadığımız zamanı Facebook ya da Instagram’da kullanabiliriz sonuçta. 

Zazen, zihni boşaltmak değildir. Dikkati bir noktaya toplayarak elde edilen bir konsantrasyon da değildir. Zazen, tam şimdi burada olanla ilgili bilgi içermeyen basit bir sessiz bilinçtir. Bu bilinç kişinin kendisiyle dışarıdaki dünya arasındaki farksızlığını canlı bir şekilde hissetmesidir. Doğal olarak bu his onu elde etmeye çalışmakla oluşmaz, o sadece kişi, kafasında hiçbir amaç taşımadan oturur ve dışarıyı seyrederse oluşur. Zihinde bir amaçtan kurtulma amacı bile olmamalıdır.

Birinci Aşama: Konsantrasyon

Zazen’in ilk aşaması konsantrasyondur ve burada fiziksel duruş çok önemlidir.

Bacaklar; birbirine geçmiştir ve ayak tabanları kalçanın üzerinden yukarı bakar. Eller; sol el sağ elin üzerine gelecek şekilde kucakta dinlenmektedir. Avuç içleri yukarıya dönüktür ve başparmaklar birbirine dokunur. Beden katı bir şekilde olmasa da dimdik durmaktadır. Gözler birkaç metre ötedeki zemine bakacak şekilde açık tutulmaktadır.

Soluklar gergin değil yavaş yavaştır. Vurgu soluğun verilmesi üzerindedir ve itiş göğüsten değil, karından gelir. Böylece ağırlık merkezi karına kayar. Bu şekilde kişi oturduğu zeminin bir parçası haline gelir. Yavaşça yapılan nefes alıp verme işlemi bilinç üzerinde bir körlük vazifesi görür ve ona parlak bir keskinlik kazandırır. Yeni başlayanlara nefeslerini 1’den 10’a kadar saymaları önerilir. Bu sayma işlemi, düşüncesiz oturma; doğal ve çabasız bir hale gelinceye kadar devam eder.

İkinci Aşama: Koan

Zazen’in ikinci aşamasında kişi kendisine verilen Koan’ı düşünür. Koan’lar Zen bakış açısının öğretmenden öğrenciye geçmesini sağlayan düşündürücü, zihin zorlayıcı sorulardır.

Koan’lar bildiğimiz düşünce tarzlarıyla çözülemeyen metaforik anlamlar taşıyan sorulardır. Örneğin “ayağa kalkınca kucağımıza ne olduğu” ya da “avucumuzu açınca yumruğumuza ne olduğu” gibi sorulardır.

Üçüncü Aşama: Sadece Oturmak

Bu aşamada kişi düşünmeyi bırakır. Yaratılışının iyi veya kötü yanlarını unutur, varlığının güçlü ve zayıf taraflarıyla ilgilenmez, gelecekte herhangi bir şeyin peşinde koşmaz. Zaman kaybetmeden sadece bugün ve bu anın var olduğunu bilir.

Bu aşamada, Daniel Kahneman’ın Sistem 2’si aradan çıkarılır ve bir planı olmadan çalışan Sistem 1 aktif hale gelir.

Bu aşama aynı zamanda Satori yani aydınlanmanın da yaşandığı aşamadır. Kişi eğer yeterince şanslıysa yani zihnini yeterince boşaltmışsa Koan’ı öylece bir anda çözer.

Tanıdık geldi değil mi? Bu meditasyon modern reklamcılığın öncülerinden James Webb Young’ın A Technique for Producing Ideas kitabında bahsettiği fikir bulma sürecidir aslında. James Webb Young, fikir bulma sürecini 5 aşamaya ayırır.

MODERN MEDİTASYONLAR

Her zaman yapılan günlük aktiviteler, neden bir meditasyona dönüşmesin fikrinden hareketle, hepimizin kolaylıkla yapabileceği meditasyonlar hazırladım.

Meditasyonların isimleri “Zen” sözcüğüyle bitiyor. Çünkü Zen, Sanskritçede “meditasyon” anlamına gelen “dhayana” sözcüğünden geliyor. “Dhayana” Çinceye “chan” olarak geçmiş, “chan” da Japonca’da Zen olmuş.

3 PUMP OLSUN-ZEN

Bu meditasyonu Starbucks’ta kahvenizi beklerken yapabilirsiniz. 

Starbucks’ta ya da herhangi bir zincir kahveci de tüm ayrıntılarıyla söylediğiniz o istekleri unutuyorsunuz. İçeceğinizin kaç derece sıcaklıkta, tall mu grande mi, ya da kaç pump ilave bilmem ne olacağı umurunuzda olmuyor. Sizden bir önceki ne istediyse ondan söylüyorsunuz.

Kahvenizi beklerken de hiçbir şey düşünmeden öylece bekliyorsunuz. Her şeyi kontrol etmeye çalışan, her şeyin istediği gibi olmasını isteyen ve en ufak bir terslikte neredeyse hayatı mahvolmuş gibi bir tepki veren zihninizden kurtulmayı deniyorsunuz.

3 Pump Olsun Zen’le hediyenin ta kendisi olan belirsizliği kucaklıyor, her an her şeyin olabileceği bir dünyaya merhaba diyor, her şeyin sizin istediğiniz gibi olduğu bir dünyada ne kadar sıkılacağınızı kavrıyorsunuz.

Kahramanının sürekli aynı günü yaşadığı ve o gün olacak her şeyi bildiği filmleri hatırlıyor musunuz? Bu konuya değinen filmlerden en başarılıları Groundhog Day ve 12:01‘dir. Bu filmlerin ikisi de aslında aynı şeyi söyler ve ikisinin finalinde de karakterler o sürekli aynı günü yaşadıkları döngüden kurtulur. Ne olacağını bilmedikleri, sürprizlerle dolu yeni güne uyanır. İşte bu 2 filmin finalinde şu sözleri duyarız:

İŞTE-ZEN

Bu meditasyonu iş görüşmelerinde yapabilirsiniz.

İş görüşmelerin olmazsa olmazı bazı sorulara sürekli aynı cevabı veriyorsunuz. Örneğin işveren size “5 yıl sonra kendinizi nerede görüyorsunuz?” diye sordu. Siz de kontrolünüzde olmayan bir hayatta, 5 sene sonra başvurduğunuz sektörün bile varlığını devam ettirip ettirmeyeceğini kimsenin bilmediği bir hayatta bu soruya verilebilecek en anlamlı cevabı veriyorsunuz. “Şimdi buradayım” deyip öylece bekliyorsunuz. Aynı soru yine sorulduğunda yanı cevabı yine veriyorsunuz.

Böylece bakış açınız olabileceklere odaklanmaktansa “olabileceğiniz tek zamana” yani şimdiye ve “olabileceğiniz tek yere” yani buraya odaklanıyor.

OHA LAN YER BULDUM-ZEN

Bu, metrobüste oturarak yapılan bir meditasyondur.

Meditasyonun ilk aşaması bir test. Sizi asıl teste hazırlayan bir farkındalık. Burada inandığınız yolda devam etmekte ne kadar kararlı olduğunuz ölçülüyor. Böylece inandığınız yolda, öfkeli bir kalabalığın linç girişimine uğrarsanız ne yapacağınızı öğreniyorsunuz. Bu testi geçip içeri girdiğinizde ise bir test daha başlıyor: Oturabilecek miyim?

Oturduğunuzda meditasyon başlıyor. Orada öylece otururken bir şey fark ediyorsunuz. Metrobüsten inip işe gittiğinizde bir test daha başlayacak: O işi zamanında teslim edebilecek miyim? Sonra bir test daha… Ve o an kafanızda bir ışık yanıyor: Hayat sürekli testlerden oluşuyor ve o beklediğim cevap ya da his her neyse, bir testin sonunda gelmeyecek. Testin sonunda gelebilecek tek şey, yeni bir testten başka bir şey olmayacak.

İşte bunu anladığınız an bir şey daha fark ediyorsunuz: Ben o testi tamamlayıp diğer teste geçmeye çalışırken arada neler kaçırdım?

OPERA-ZEN

Her öğreti, tekrar ettiğinizde sizi iyi hissettirecek melodik ifadeler barındırır.

Opera-Zen‘de sürekli mırıldandığınız operalara, aklınızdan hiç çıkmamasını istediğiniz sözler yazıyorsunuz. Sonra bu sözleri o melodiyle, ne zaman aklınıza gelse söylüyorsunuz. Bir noktadan sonra sözler ve kalp atış ritminiz bir oluyor. İşte o an sözlerin içselleştirilmesi de gerçekleşiyor.

SEN BANA BOŞ-ZEN

Bu, insanın meditasyonla gelebileceği en yüksek seviyedir. Aydınlanmadır. Buraya herkes değil de yalnızca belirli bir seviyeye gelmiş ustalar ulaşabilir.

Sen Bana Boş-Zen meditasyonu son derece basit. 24 saat boyunca oturarak TV 8 izliyorsunuz. Böylece kafanızdaki her şey siliniyor ve yeni doğmuş bir bebeğin berrak zihniyle hayata bakıyorsunuz.

Gördüğünüz her şeyi hayatınızda ilk defa görüyor gibi tepki veriyor, yaşadığınız her anı daha önce hiç yaşamadığınızı bilerek kucaklıyor, sonuçlarını düşünmeden içinizden geleni yapıyorsunuz.