Bizim apartmana girdim. Saat gecenin bir buçuğu, kulağımda kulaklık… Bir gün önce keşfettiğim bir şarkıyı bir milyonuncu kez dinliyorum. Asansörü çağırdım. Beklerken de gözlerimi kapattım, dinlediğim şarkıyı adeta yaşıyorum. Ellerimi şarkının ritmine göre hareket ettiriyor, dans ediyorum. Gecenin bu saatinde kimsecikler de yok orada.
“Affedersiniz” diye bir ses duydum. Ses, hemen arkamda duran ve bana tuhaf bir şekilde bakan bir kızdan gelmekteydi. Asansöre geçmesi için ona yol vermemi istedi. Bu arada, ben şarkıyı yaşarken asansör gelmiş, fark etmemişim. Önünden çekildim. Kız bana tuhaf bir şekilde bakarak asansöre bindi ve gitti. Hatta giderken de kafasını sallıyordu.

O an yukarıya bakıp Tanrı’yı, Evren’i, Sistem’i alkışladım. “Helal olsun” dedim. 11 yıldır yaşadığım bu apartmanda, böyle bir komşumuz varken, onunla ilk karşılaşmamızı bu şekilde tasarladığı için.
Alkışladım, çünkü ilk defa, karşılaştığım bir insana, kendimi tam anlamıyla eksiksiz anlatabilmiştim. İlk defa, ilk kez tanıştığım bir insana, sözcüklerin neden olduğu tüm o perdeler olmadan kendimi net bir şekilde ifade edebilmiştim. İlk defa sözcükler, gölgelememişti iletişimi (verbal overshadowing).

Ben bunları düşünürken bir yerden reçel kokuları almaya başladım. Kokular, bir araştırmadan geliyordu.
Araştırma kapsamında bir grup insana, kalitesi tat uzmanları tarafından belirlenen ve tadı çok kötüden çok iyiye değişen reçeller tattırılıyor. Bu insanlardan, reçelleri tadarken hangilerini beğendiklerini ve neden onu beğendiklerini ayrıntılı bir biçimde açıklamaları isteniyor. 
Deneydeki aynı özellikteki diğer grup insana ise (yani kontrol grubuna) yine aynı reçeller tattırılıyor. Ama bu gruptan reçellere sadece puan vermeleri isteniyor.

Sonuç mu? İkinci grup (yani puan veren grup) son derece normal bir şekilde en kaliteli reçele fazla puanı veriyor, en kötü kalitedeki reçele ise en düşük puanı veriyor.
İlk grupta ise (beğendiği reçelde, neyi beğendiğini detaylarıyla açıklayan grupta) tam tersi bir sonuç ortaya çıkıyor. İlk grubun reçelde neleri beğendiklerini düşünüp, onları detaylıca açıklamaları; onları negatif yönde etkiliyor.
İlk grup kötü kalitedeki reçelleri diğer gruba göre daha çok tercih ediyor, daha çok beğeniyor ve o reçellerin daha iyi olduklarını iddia ediyor. (Tim Wilson ve Jonathan Schooler; 1991. Thinking Too Much, Journal of Personality and Social Psychology 60 (2): 181-92)

İşte bu duruma “verbal overshadowing” yani “sözlü gölgeleme” deniyor. Peki neden beğenimizi sözcüklerle detaylı bir şekilde anlatmak, ters bir etki yaratıyor? Ya da konuyu biraz daha genişletirsek, araya sözcüklerin girmesi neden bizim, şeyleri oldukları gibi görmemize (seeing things as they are) engel oluyor?

Kararlarımızın, genel olarak 2 sistemin etkisi altında olduğunu söyleyebiliriz. Bunları Nobel Ekonomi Ödülü sahibi Kahneman, Thinking Fast and Slow kitabında (Penguin Books, 2011, Sayfa 20-21) kolaylık olması açısından “Sistem 1” ve “Sistem 2” olarak adlandırıyor.

Sistem 1, hızlı ve otomatik bir şekilde ve en ufak bir çaba gerektirmeden çalışırken; Sistem 2 ise dikkat ve çaba gerektiren işlerde kontrolü ele alıyor.

Kısaca Sistem 1, hızlı ve otomatiktir. Bilinçli herhangi bir kontrol ve en ufak bir çaba gerektirmeden çalışır.
Sistem 1, evrimsel olarak daha eskidir. Çok görmüş geçirmiştir.
Sistem 1 bilinçaltımızdır, içimizdeki sestir, kalbimizin sesidir, istemsizce yapılan vücut hareketidir, doğallıktır.

Sistem 2 ise bilinçli bir çabayla çalışır, uzun uzun düşünür, analiz eder, sorgular. Oldukça dikkatlidir.
Sistem 2’nin çalışması kişinin deneyimi, tercihleri ve konsantrasyonu üzerinedir.
Sistem 2, Sistem 1’e oranla evrimsel olarak daha yenidir. İhtiyaçtan ortaya çıkmıştır. Sayesinde bugüne kadar sürekli gelişerek gelebilmişizdir.

Bu sistemlerden birini diğerine tercih edemeyiz. Bazı durumlarda Sistem 1’i kullanmamız gerekirken bazı durumlarda o işi ancak Sistem 2 ile çözebiliriz. Problem ise hangi sistemi dikkate alacağımızı bilemememizden ya da bir sistemin fark ettirmeden diğerinin yerini almasından kaynaklanıyor.

Şimdi reçel deneyine tekrar dönersek insanlardan neyi beğendiklerini detaylı bir şekilde anlatmaları istendiğinde, insanlar daha kötü kalitedeki reçelleri beğeniyorlar, onların daha iyi olduğunu iddia ediyorlar. Ama diğer grup reçelleri sadece puanladığında onlarda böyle bir durum yaşanmıyor. Peki neden böyle oluyor?

Öncelikle beğeninin, neyi sevdiğimizin ya da kısaca duygularımızın kontrolü Sistem 1’dedir. Duyguların Sistem 1 tarafından yönetilen hızlı düşünceler olduğunu söyleyebiliriz. Bu yüzden herhangi bir durum karşısında biz hızlı karar vermek adına duygu ile düşünürüz. Bu yüzden verdiğimiz ilk tepkiler, kararlar genelde duygusal olur.

Reçelleri puanlandıran grup, “buna acaba kaç puan versem” diye düşünmez. Reçeli tadar ve tam o anda kaç puan vermesi gerektiği kafasında belirir. Bu süreçte hızlı düşünür ve Sistem 1’i kullanır. Bu yüzden puan veren grup, daha kaliteli reçele daha çok puan verir. Ama diğer gruptan hangi reçeli neden beğendikleri, detaylı bir şekilde anlatmaları istendiğinde detaylıca düşünmeye başlarlar. Sistem 1 çalışması gerekirken araya lanet olası Sistem 2 girer. Bu grup, reçelleri detaylı bir şekilde düşünürken artılarını eksilerini tartmaya başlar, belki birinin rengi daha açıktır, daha açık rengi olanın daha az yoğun olduğunu düşünüp daha kötü zannedebilirler. Ya da o reçeli tadarken “ben bunda neyi sevdim” diye düşünürken belki de o reçel onlara biraz daha tatlı gelir ve tatlı olanın daha şekerli olduğunu düşünerek onun sağlıksız olduğu sonucuna varabilirler. Kısaca fazla düşünmek ve onu sözcüklerle ifade etmek kişinin neyi beğendiğini fark etmesini engeller. O yüzden neyi beğendiğimiz, kimi sevdiğimiz, onda ne bulduğumuz konusunda eğer düşünürsek, bunun artılarını eksilerini çıkarırsak, sözle ifade etmeye çalışırsak beğenmediğimiz bir şeyi beğendiğimizi zannedebiliriz. Aman dikkat. Lütfen, burası önemli. Bir şeyi deneyin, tadın ve susun. Açıklamaya çalışmayın. Kendinize açıklama yapmak zorunda değilsiniz.

Yıllar önce şunu fark ettim. İletişimin önündeki en büyük engel, konuşmak. Eğer sözcükler olmasa o kadar iyi anlaşabiliriz ki. Küçük bir bakış, bir gülümseme, vücudun ya da elin bir hareketi her şeyi açık ederken biz nedense sözcüklerle o şeyi kısıtlıyoruz. Sözcüklere o kadar bel bağlamışız ki sözcükler bizim bir şeyi olduğu gibi görmemize engel oluyor. Ve maalesef o şey için uygun gördüğümüz o sözcük, onun potansiyelini görmememizi sağlıyor.

Burada usturlabı bir tür teleskop olarak düşünebiliriz. Bir şeyi sözcüklerle ifade ederken de devasa gökyüzüne aslında teleskopla bakıyoruz. Sizce teleskopta gördüğümüz şey uzayı tanımlar mı?

Zat yani asıl nedir? Bir şeyin özüdür. Eğer sözcüklerle o şeye bakarsak onun özünü hakikatini göremeyiz. Gördüğümüz ya da görebileceğimiz tek şey, sınırları o sözcük tarafından çizilen bir kutudur. Bu yüzden sözcüklerle veya kavramlarla düşünmemek aslında “kutunun dışında düşünmektir”.

Dilin perde olduğundan bahseden tek kişi Mevlana değil. Aldous Huxley de aynı şeyi söylüyor. Ama önce Huxley’i tanıyalım biraz.

1886 yılında Alman farmakolog Ludwig Lewin, yerlilerin peyote dedikleri bir kaktüsün ilk sistematik incelemesini yapıyor. Henüz tanınmayan bu kaktüs, ilkel dinler ve yerliler için çok uzun zamandır yakın bir dosttu. Yeni Dünya’ya ilk giden İspanyol gezginlerden birinin ifadesiyle onlar “peyote dedikleri bir kök yiyorlar ve ona sanki tanrıymış gibi saygı gösteriyorlardı”.
Bu kaktüse bu kadar saygı göstermelerinin nedeni, seçkin psikologların peyote’nin etkin maddesi olan meskalin’le deneyler yapması sonucu ortaya çıktı. Meskalin, uygun miktarlarda alındığında bilincin niteliğini derinden değiştiriyor, fakat bir farmakoloğun deposunda bulunan diğer herhangi bir maddeden daha az zarar veriyordu.

Yazar Huxley, Algı Kapıları kitabında gözlemciler eşliğinde yaşadığı meskalin deneyimini anlatıyor. Meskalin, Huxley’nin algı kapılarını öyle açıyor ki; Huxley, dünyayı daha önce görmediği şekilde görmeye başlıyor. 

Huxley ve Algı Kapıları kitabı ilginizi çektiyse Algı Kapıları yazıma göz atabilirsiniz.

Peki perdeyi nasıl aralayacağız da ışık, bulunduğumuz ortama girebilecek? Dilin tüm bu sınırlayıcı etkilerinden nasıl kurtulacağız?

I. YENİ BİR DİL ÖĞRENMEK

Öncelikle, dilin sınırlayıcı etkisinden değil de kendi dilimizin sınırlayıcı etkisinden kurtulmak iyi bir başlangıç olabilir. Yani yeni bir dil öğrenmek kendi dilimizdeki düşünce yapısından çıkmamızı sağlayabilir. Arrival filmini hatırlarsınız. İzlediğim en iyi filmlerden biridir. Filmde geçen bir sahnede, Sapir-Whorf hipotezinden bahsedilir.

Dilimizi bir düşünün. İkilik üzerine kurulu bir dile sahibiz. Eylemi yapan bir özne ve yapılan bir nesne var. Ama Çincede yapan ve yapılan ayrımı yok. Yani birlik üzerine kurulu bir dil. Budizm ve Taoizm gibi evrensel birliği savunan öğretilerin Çinden çıkmasına şaşmamalı.

II. IRAKSAK DÜŞÜNMEK

Her şeye bir isim vermemiz, pek çok şeyi bir kavramla açıklamaya çalışmamız o şeyi olduğu gibi görmemizi engelliyor. “Şeyleri Oldukları Gibi Görmek” (seeing things as they are) konusu neredeyse tüm Doğu felsefelerinin merkezinde yer alıyor. Zen Budizm, Tasavvuf ve Taoizm’de şeyleri oldukları gibi görmemiz için düşünceleri aradan çıkarmamız öneriliyor. Zen’de buna “aklın düşünce öncesi hali” (before thinking mind) deniyor. Eğer aklın düşünce öncesi haline geçersek, düşünceler aradan çıkar. Düşünceler aradan çıkınca da ikilik ortadan kalkar. Çünkü zihin hep ikilik üretir: Doğru-yanlış, iyi-kötü, güzel-çirkin, geçmiş-gelecek… İkilik ortadan çıkınca da bir şeyi yalnızca doğru-yanlış olarak görmek yerine yanlıştaki doğruyu, doğrudaki yanlışı da görebiliriz. Peki, aklın düşünce öncesi haline nasıl ulaşacağız? Çözüm ıraksak düşünme pratiklerinde.

Yaratıcılık ya da düşünme şekillerini çok genel bir ifadeyle ikiye ayırabiliriz: Iraksak ve yakınsak düşünme (divergent and convergent thinking)

Ben burada sadece ıraksak düşünmeye odaklanacağım. Iraksak düşünme için kabaca, var olan bir probleme farklı çözümler bulma ya da bir nesneye farklı kullanım şekilleri verme diyebiliriz.

Iraksak düşünmeyi ölçmek için Olağan Dışı Kullanım Testi (UUT: Unusual Uses Test) yapılıyor. Deneklere sıradan bir nesne veriliyor (örneğin bir kaşık gibi) ve bu nesnenin başka hangi amaçlar için kullanılabileceği soruluyor.

Çocuklar bu testlerde yetişkinlere göre oldukça başarı sağlıyor. Çünkü onlar, bir kaşığı bizim ona yüklediğimiz sözcük olan “kaşık” olarak değil, baş kısmı yuvarlağımsı diğer kısımları uzun bir demir parçası olarak görüyor. Bu sayede de ona sadece yemek yeme işlevi yüklemiyorlar. O demir parçası da işte böylece başka her şey olabiliyor.

Çocukların bu testte yetişkinlere göre daha başarılı olmasının nedeni ise dili kullanmaya bizim kadar alışkın olmamaları.

Bu yazıyı okuduktan sonra şöyle bir şey deneyin. Gördüğünüz bir cismi hayatınızda ilk defa görmüş gibi davranın. Onun daha başka ne için kullanılabileceğini bir düşünün. Sonra her şeye bu şekilde bakmayı bir deneyin. İşte bu düşünce sizi inanılmaz bir şekilde özgür kılacak.

III. BEYNİN FİLTRESİNİ KAPATMAK

Beynimizin içinde filtre vazifesi gören ve adına Default Mode Network (DMN) (Varsayılan Ağ Modu)denen bir filtre var. DMN’yi bir şekilde kapattığımızda ya da bloke ettiğimizde, beynin daha önce iletişim kurmayan kısımlarının konuşmasını sağlıyoruz ve dil bir engel olmaktan çıkıyor.

Zihnin öteki bölgesine geçmenin tek yolu Huxley’nin yöntemi değil. Meditasyon, ibadet, nefes egzersizleri, oruç ya da akışta olmak (flow) da aynı görevi görüyor. Bu konu ilginizi çektiyse, Tüm Kötülüklerin Anası: Ben  yazıma göz atabilirsiniz.

DENEYİM

Dilin koyduğu sınırlardan kurtulmanın bir diğer yolu da dile sınır koymaktır. Yani bir şeyi ifade etmeye çalışmaktansa onu deneyimlemektir. Bu konuda şöyle bir Zen hikayesi var.

Seviyorsanız susun. Bir şeyi beğendiyseniz onu açıklamaya çalışmayın. Ben bunu neden beğendim diye hiç düşünmeyin. Onda ne buluyorum diye kendinize sürekli sorup durmayın. Kendinize hesap sormayı bırakın. Çünkü beğenmek ve açıklamak için beynin 2 ayrı odası var. Yanlış odada vakit kaybetmeyin.

Her şeye onu ilk kez görmüş gibi bakın. İkilikleri unutun. Doğru-yanlış, iyi-kötü, güzel-çirkinin dışında bir yer var. Orada olun.

Günümüzden 2500 yıl önce yaşamış Lao Tzu’nun Tao Te Ching kitabında da dediği gibi “Konuşan bilmez, bilen konuşmaz.”

KAPAK FOTOĞRAFI: Jeff Mermelstein – Sidewalk

Taoizm’in en eski metinlerinden The Book Of Chuang Tzu’da (Penguin Classics; Loc: 2870; Kindle edition) geçen yukarıdaki hikaye bize oruçtan bahsediyor. Yine The Book of Chuang Tzu’nun farklı bir bölümünde geçen Konfüçyüs ile Yen Hui arasındaki hikaye de oruçla neyin kastedildiğini anlatıyor.

Şimdi Ching ve Yen Hui’nin orucuna dikkatlice bakalım. Ching, üç gün oruç tuttuktan sonra zafer veya övgü; unvan ya da para onun için anlamını yitiriyor. Yani Ching oruç sayesinde “Ben başardım”, “Benim için olağanüstü dediler”, “Bu gösteriden sonra ‘yüce’ unvanını kazandım” ya da “Yaşasın, şu kadar param oldu” gibi cümleler kurmuyor.
5 gün oruç tuttuktan sonra Ching, alacağı alkışları, rezil olabilme ihtimalini, yeteneklerini ya da sakarlıklarını da kafasından atıyor. Yani “O kadar insanın önünde rezil oldum”, “Vay be, ne güzel de alkış alıyorum.”, “Lan, ne şahane bir zanaatkarım ben be, helal olsun bana!” ya da “Lan, amma sakarım ha!” gibi cümleler kurmuyor.
7 gün oruç tuttuktan sonra Ching öyle bir hale geliyor ki kendi varlığını bile unutuyor. Yani ortada Ching diye biri kalmıyor.
Dikkat ettiniz mi yukarıda yazdığım cümlelerin hepsinin bir ortak özelliği var.

“Ben başardım”,
“Benim için olağanüstü dediler”,
“Bu gösteriden sonra ‘yüce’ unvanını kazandım”
“Yaşasın, şu kadar param oldu”
“O kadar insanın önünde rezil oldum”,
“Vay be, ne güzel de alkış alıyorum.”,
“Lan, ne şahane bir zanaatkarım ben be, helal olsun bana!”
“Lan, amma sakarım ha!”

Hepsinin öznesi birinci tekil şahıs. Yani “BEN”. Oruç bir şekilde, Ching’de “ben” düşüncesinin yok olmasına yardımcı oluyor ve hatta Ching’in deyimiyle onun kendini unutmasını sağlıyor: “Sonunda 7 gün oruç tuttuktan sonra, öylesine sakin bir hale geliyorum ki bir vücudum ve 4 uzvum olduğunu bile unutuyorum.”.

Şimdi Yen Hui’nin ne dediğini hatırlayalım.
Yen Hui: Daha önce oruç tuttuğumda Hui olduğumu hissederdim. Ama zihin orucu tuttuğumda ise Hui olmadığımı fark ettim.

Ching ve Yen Hui zihin orucu sayesinde bir boşluğa bürünüyorlar ve bu boşluk onlardaki “Ben” düşüncesinin yok olmasını sağlıyor. “Ben”i yok etmek Ching’in yaptığı işlerin adeta bir sanat eserine dönüşmesini sağlarken Yen Hui’ye de cennetin yol göstermesini sağlıyor.

Yaklaşık 2300 yıl önce yazılan The Book of Chuang Tzu’daki hikayeler sizi ikna etmediyse, belki pozitif psikoloji üzerine araştırmalar yapan günümüzden bir uzman sizi ikna edebilir. O isim, Mihaly Csikszentmihalyi (soy ismi “chick sent me high” diye okunuyor). Mihaly Csikszentmihalyi, optimum deneyim üzerine araştırmalar yapan ve literatüre “flow” yani “akış” kavramını getiren kişidir.

Optimum deneyimi; yaparken kendimizden geçtiğimiz, varlığımızı unuttuğumuz, dış dünyanın anlamını yitirdiği ve yapıyor olmanın en büyük ödül olduğu anlar olarak tanımlayabiliriz. Mesela Ching’in ağaçları oyarak yaptığı gösteri bir optimum deneyimdir. Ludovico Einaudi’nin Divenire performansı bir optimum deneyimdir.

Şef Emin Güven Yaşlıçam’ın yönettiği herhangi bir konser onun için optimum deneyimdir.

Peki optimum deneyimi yaşamamız şart mı diye sorabilirsiniz. Hayattan alabileceğiniz en büyük keyfi eğer çok önemsemiyorsanız, şart değil diyebilirim. Eğer önemsiyorsanız bu deneyimi yaşayabilmek için yani akışta olabilmek için benliğinizden kurtulmanız şart.
Şimdi Mihaly C.’nin ağzından akışın şartlarını dinleyelim.

Akış yani optimum deneyimin yedinci bileşeni bize, hayattan bu denli keyif alabilmemiz için benlik düşüncesinden kurtulmamız gerektiğini söylüyor. Eğer benlikten kurtulabilirsek akış deneyimi sonucunda daha zengin, daha kompleks yani kendini geliştirmiş bir ben’le karşılaşacağız.

Charles Bukowski’ nin “Find what you love and let it kill you (sevdiğin şeyi bul ve bırak o seni öldürsün)” sözünü hatırlarsınız. Bu sözü ilk duyduğumda şöyle yorumlamıştım: Sevdiğin o şeyi bul ve o şey seni mahvetsin, bitirsin tüketsin. Seni harap etsin. Seni sefil bir hale getirsin. Ama daha sonra bu sözü yanlış anladığımı fark ettim. “Find what you love and let it kill you.” aslında şu demekti: Sevdiğin o şeyi bul ve o şey “seni” öldürsün, ortada “sen” diye bir şey kalmasın, o şey her neyse -resim, müzik, dans, yazı…- onu yaparken sadece o olsun, sen aradan çık!

Buddha’nın ve daha sonra Hz. Muhammed’in söylediği “Ölmeden önce ölün” sözü de tam olarak bu anlama geliyor. Hepsi de “ben”i öldürmekten bahsediyor.

İlginçtir, Amerikan Bilim ve Sanat Akademisi de benliğin öldürülmesi gerektiğinin bir şekilde farkına vardı. 2003 yılında Akademi, Oscar kategori isimlerinde önemli bir değişikliğe gitti. “Best Director” (En İyi Yönetmen) gitti, “Best Achievement in Directing” (En İyi Yönetim) geldi; “Best Actress in a Leading Role” (En İyi Kadın Oyuncu) gitti, “Best Performance by an Actress in a Leading Role” (Baş Kadın Rolde En İyi Performans) geldi. Yani Akademi, kategorilerde kişiyi aradan çıkardı; ödülü “eylemin kendisine”, performansa vermeye başladı. Akademi böylece kişileri öldürmüş oldu. Daha doğrusu, işini çok iyi yapan yani kendisini öldüren insanları ödüllendirmeye başladı.

Peki bu benliği nasıl yok edeceğiz? Ching’in orucunu nasıl tutacağız? Yen Hui’nin boşluğuna nasıl erişeceğiz?

Biz fiziksel ya da zihinsel bir aktivitede değilken, yani boş boş otururken beynimizin enerji harcayan bir bölümü var. Biz hiçbir şey yapmadığımız halde enerji tüketen bu bölümün adı “Default Mode Network” (DMN) (Varsayılan Mod Ağı). Beyin aktivitelerinde orkestra şefi gibi merkezi bir görevi olan bu bölüm aynı zamanda, beyin korteksini hafıza ve duygular gibi daha derin yapılara bağlıyor. Peki, ne işe yarıyor bu DMN? Ne işe yaradığını anlamak için hangi durumlarda çalıştığına bakalım:

DMN’yi aynı zamanda tahterevallinin bir tarafı olarak da düşünebiliriz. Çünkü dikkat ağı (attentional network) çalıştığında yani fiziksel ya da zihinsel bir işle uğraşırken DMN sessizleşiyor. Yani herhangi bir işle meşgulsek DMN pasifleşiyor. (How to Change Your Mind, Michael Pollan, Chapter Five, Penguin Press, 2018)

Peki DMN, en çok hangi durumlarda ya da insanlarda aktif?

Kanser Hastaları
Son evreye gelmiş ve ölüm korkusuyla yaşayan kanser hastalarında DMN son derece aktif. Çünkü, bu tür durumdaki hastalar sürekli kendilerine “Bu neden benim başıma geldi?”, “Hayatımın bir anlamı var mı?”, “Neden ben?”, “Benim daha yapacak çok şeyim vardı?” gibi sorular soruyorlar. Dikkat ettiyseniz, bu cümlelerin merkezinde hep “BEN” sözcüğü var.

Depresyon Hastaları
Depresyonda DMN son derece aktif. Depresif hastaların kendilerine sordukları soruları düşünün: “Neden ben?”, “Neden bunlar hep benim başıma geliyor?”, “Bu tür problemleri çözemeyecek kadar aciz miyim?”. Bu soruların merkezinde de yine “BEN” düşüncesi var.

Sigara ve Alkol Bağımlıları
Sigara ve alkol bağımlılarında da DMN son derece aktif. Sigara ve alkol bağımlılarının zihinlerinde neler döndüğünü düşünün: “Bir türlü bırakamadım şunu!”, “Bunu bırakamayacak kadar aciz miyim?”, “Yine başladım işte.” Bu cümlelerin merkezinde de yine “BEN” düşüncesi var.

Dikkat ettiniz mi, çağımızın en büyük problemlerinde yani kanserin, depresyonun ve bağımlılığın merkezinde DMN yani “BEN” düşüncesi var. DMN yani “ben” düşüncesi bu rahatsızlıkların nedeni olmasa da bunların çözülemez bir hale gelmesinde ve büyümesinde son derece aktif rol oynuyor. Peki DMN’yi yani “BEN” düşüncesinin oluştuğu yeri bloke etmek mümkün mü?

Şimdi DMN’yi bir şekilde bloke ettiğimizi düşünelim. Sizce neler olabilir? İşte olacaklar:

The Book of Chuang Tzu’da geçen Ching’in hikayesi tam bir DMN’nin bloke edilmesi olayıdır. Ching bunu oruç tutarak yapıyor. Yen Hui hikayesi ise bu orucun zihin orucu olduğunu söylüyor.

The Book of Chuang Tzu’da o bahsedilen orucun, aslında bildiğimiz orucun meditasyonla desteklenmiş hali olduğunu söyleyebilirim. Nereden biliyorum derseniz, günümüz son teknoloji cihazlarıyla yapılan çalışmalar (fMRI ve MEG sonuçları) bize tam olarak neyin DMN’yi bloke ettiğini gösteriyor.

Oruç
Oruç evet bildiğimiz oruç, DMN’nin bloke olmasını sağlıyor ve “BEN” düşüncesini yok etmede yardımcı oluyor. Yıllarca bize oruç tutmamızdaki amacın açın halinden anlamak olduğu öğretildi. Görünen o ki oruç aynı zamanda “BEN”i yani egoyu öldürmeye yardımcı oluyormuş.

Meditasyon
Uzun süre meditasyon yapmak DMN’yi bloke ediyor. Uzun süre meditasyon yapanların meditasyon sırasında beyni incelendiğinde DMN’nin aktifliğinin azaldığı görülüyor.

Nefes Egzersizleri
Nefes egzersizleri DMN’nin bloke olmasını sağlıyor.

İbadet
İbadet ve dua evet ibadet ve dua da DMN’nin pasif hale geçmesini sağlıyor. Kendi acizliğinin farkına varmak, kendinden daha büyük bir güçten yardım istemek görünen o ki egoyu öldürüyor.

Psychedelic
Saygın bilimsel dergilerde yayınlanan araştırmalar gösteriyor ki psychedelic’lerle doktor kontrolünde yapılan seanslar, DMN’nin bloke olmasını sağlıyor.
New York Üniversitesinde doktor kontrolünde psychedelic’lerle yapılan bir araştırma, kanser hastalarının ölüm korkusuyla, depresyonla ve anksiyeteyle baş etmelerinde oldukça başarılı sonuçlar doğurduğunu söylüyor. Araştırmaya göre hastaların yaklaşık %60 ila %80’inde önemli ölçüde gelişme görülüyor. (Rapid and sustained symptom reduction following psilocybin treatment for anxiety and depression in patients with life-threatening cancer: a randomized controlled trial; Stephen Ross)
Alkol ve sigara bağımlılarının bu bağımlılığı yenmesinde de yine araştırma sonuçları doktor kontrolünde yapılan seansların başarılı olduğunu söylüyor. Yapılan bir araştırma, psychedelic seansından 6 ay sonra bile hastaların %80’inin bağımlılıklarından uzak durduğunu söylüyor. (Pilot study of the 5-HT2AR agonist psilocybin in the treatment of tobacco addiction, Johnson MW).
Başka bir araştırma ise doktor kontrolünde yapılan seansın depresyon hastalarında oldukça etkili sonuçlar ortaya çıkardığını söylüyor. Araştırmadan bir hafta sonra katılanların üçte ikisi, depresyondan kurtulduğunu söylüyor. Hatta araştırmayı yapan Carhart Harris’e göre depresyon, aşırı çalışan DMN’nin sonucu. (Psilocybin with psychological support for treatment-resistant depression: an open-label feasibility study. Carhart-Harris)
(How to Change Your Mind, Michael Pollan, Chapter Six, Penguin Press, 2018)

Akış
Akış yani yaparken kendimizden geçtiğimiz, yapıyor olmanın en büyük ödül olduğu anların da ben düşüncesini yok ettiği için DMN’nin etkisini azalttığını söyleyebiliriz.

Öncelikle, çok ilginç değil mi? Bizden binlerce yıl önce yaşamış insanlar, bizim günümüz son teknolojisiyle sahip olabildiğimiz bilgilere o dönemde ve bu teknolojiler olmadan sahip olmaları sizi de şaşırtmıyor mu? Oruç, ibadet, meditasyon ve nefes egzersizlerinin egoyu öldürmeye hizmet etmesi son derece ilginç değil mi?

Bu yazıyı yazarken aklıma bize hep söylenen şu söz geldi: Kendini bul! Bence yapmamız gereken şey bunun tam tersi olmalı. Yani kendimizi kaybetmeliyiz. Daha doğrusu, kendimizi kaybedeceğimiz o şeyi bulmalıyız. Bunu ibadetle, oruçla, meditasyonla, nefes egzersizleriyle ya da yaparken kendimizden geçtiğimiz o şeyi (akışı) bularak yapabiliriz ancak.

O zaman haydi, kaybolun.

* KAPAK FOTOĞRAFI: 23 Aralık 2017 Fazıl Say Konseri