Bizim apartmana girdim. Saat gecenin bir buçuğu, kulağımda kulaklık… Bir gün önce keşfettiğim bir şarkıyı bir milyonuncu kez dinliyorum. Asansörü çağırdım. Beklerken de gözlerimi kapattım, dinlediğim şarkıyı adeta yaşıyorum. Ellerimi şarkının ritmine göre hareket ettiriyor, dans ediyorum. Gecenin bu saatinde kimsecikler de yok orada.
“Affedersiniz” diye bir ses duydum. Ses, hemen arkamda duran ve bana tuhaf bir şekilde bakan bir kızdan gelmekteydi. Asansöre geçmesi için ona yol vermemi istedi. Bu arada, ben şarkıyı yaşarken asansör gelmiş, fark etmemişim. Önünden çekildim. Kız bana tuhaf bir şekilde bakarak asansöre bindi ve gitti. Hatta giderken de kafasını sallıyordu.

O an yukarıya bakıp Tanrı’yı, Evren’i, Sistem’i alkışladım. “Helal olsun” dedim. 11 yıldır yaşadığım bu apartmanda, böyle bir komşumuz varken, onunla ilk karşılaşmamızı bu şekilde tasarladığı için.
Alkışladım, çünkü ilk defa, karşılaştığım bir insana, kendimi tam anlamıyla eksiksiz anlatabilmiştim. İlk defa, ilk kez tanıştığım bir insana, sözcüklerin neden olduğu tüm o perdeler olmadan kendimi net bir şekilde ifade edebilmiştim. İlk defa sözcükler, gölgelememişti iletişimi (verbal overshadowing).

Ben bunları düşünürken bir yerden reçel kokuları almaya başladım. Kokular, bir araştırmadan geliyordu.
Araştırma kapsamında bir grup insana, kalitesi tat uzmanları tarafından belirlenen ve tadı çok kötüden çok iyiye değişen reçeller tattırılıyor. Bu insanlardan, reçelleri tadarken hangilerini beğendiklerini ve neden onu beğendiklerini ayrıntılı bir biçimde açıklamaları isteniyor. 
Deneydeki aynı özellikteki diğer grup insana ise (yani kontrol grubuna) yine aynı reçeller tattırılıyor. Ama bu gruptan reçellere sadece puan vermeleri isteniyor.

Sonuç mu? İkinci grup (yani puan veren grup) son derece normal bir şekilde en kaliteli reçele fazla puanı veriyor, en kötü kalitedeki reçele ise en düşük puanı veriyor.
İlk grupta ise (beğendiği reçelde, neyi beğendiğini detaylarıyla açıklayan grupta) tam tersi bir sonuç ortaya çıkıyor. İlk grubun reçelde neleri beğendiklerini düşünüp, onları detaylıca açıklamaları; onları negatif yönde etkiliyor.
İlk grup kötü kalitedeki reçelleri diğer gruba göre daha çok tercih ediyor, daha çok beğeniyor ve o reçellerin daha iyi olduklarını iddia ediyor. (Tim Wilson ve Jonathan Schooler; 1991. Thinking Too Much, Journal of Personality and Social Psychology 60 (2): 181-92)

İşte bu duruma “verbal overshadowing” yani “sözlü gölgeleme” deniyor. Peki neden beğenimizi sözcüklerle detaylı bir şekilde anlatmak, ters bir etki yaratıyor? Ya da konuyu biraz daha genişletirsek, araya sözcüklerin girmesi neden bizim, şeyleri oldukları gibi görmemize (seeing things as they are) engel oluyor?

Kararlarımızın, genel olarak 2 sistemin etkisi altında olduğunu söyleyebiliriz. Bunları Nobel Ekonomi Ödülü sahibi Kahneman, Thinking Fast and Slow kitabında (Penguin Books, 2011, Sayfa 20-21) kolaylık olması açısından “Sistem 1” ve “Sistem 2” olarak adlandırıyor.

Sistem 1, hızlı ve otomatik bir şekilde ve en ufak bir çaba gerektirmeden çalışırken; Sistem 2 ise dikkat ve çaba gerektiren işlerde kontrolü ele alıyor.

Kısaca Sistem 1, hızlı ve otomatiktir. Bilinçli herhangi bir kontrol ve en ufak bir çaba gerektirmeden çalışır.
Sistem 1, evrimsel olarak daha eskidir. Çok görmüş geçirmiştir.
Sistem 1 bilinçaltımızdır, içimizdeki sestir, kalbimizin sesidir, istemsizce yapılan vücut hareketidir, doğallıktır.

Sistem 2 ise bilinçli bir çabayla çalışır, uzun uzun düşünür, analiz eder, sorgular. Oldukça dikkatlidir.
Sistem 2’nin çalışması kişinin deneyimi, tercihleri ve konsantrasyonu üzerinedir.
Sistem 2, Sistem 1’e oranla evrimsel olarak daha yenidir. İhtiyaçtan ortaya çıkmıştır. Sayesinde bugüne kadar sürekli gelişerek gelebilmişizdir.

Bu sistemlerden birini diğerine tercih edemeyiz. Bazı durumlarda Sistem 1’i kullanmamız gerekirken bazı durumlarda o işi ancak Sistem 2 ile çözebiliriz. Problem ise hangi sistemi dikkate alacağımızı bilemememizden ya da bir sistemin fark ettirmeden diğerinin yerini almasından kaynaklanıyor.

Şimdi reçel deneyine tekrar dönersek insanlardan neyi beğendiklerini detaylı bir şekilde anlatmaları istendiğinde, insanlar daha kötü kalitedeki reçelleri beğeniyorlar, onların daha iyi olduğunu iddia ediyorlar. Ama diğer grup reçelleri sadece puanladığında onlarda böyle bir durum yaşanmıyor. Peki neden böyle oluyor?

Öncelikle beğeninin, neyi sevdiğimizin ya da kısaca duygularımızın kontrolü Sistem 1’dedir. Duyguların Sistem 1 tarafından yönetilen hızlı düşünceler olduğunu söyleyebiliriz. Bu yüzden herhangi bir durum karşısında biz hızlı karar vermek adına duygu ile düşünürüz. Bu yüzden verdiğimiz ilk tepkiler, kararlar genelde duygusal olur.

Reçelleri puanlandıran grup, “buna acaba kaç puan versem” diye düşünmez. Reçeli tadar ve tam o anda kaç puan vermesi gerektiği kafasında belirir. Bu süreçte hızlı düşünür ve Sistem 1’i kullanır. Bu yüzden puan veren grup, daha kaliteli reçele daha çok puan verir. Ama diğer gruptan hangi reçeli neden beğendikleri, detaylı bir şekilde anlatmaları istendiğinde detaylıca düşünmeye başlarlar. Sistem 1 çalışması gerekirken araya lanet olası Sistem 2 girer. Bu grup, reçelleri detaylı bir şekilde düşünürken artılarını eksilerini tartmaya başlar, belki birinin rengi daha açıktır, daha açık rengi olanın daha az yoğun olduğunu düşünüp daha kötü zannedebilirler. Ya da o reçeli tadarken “ben bunda neyi sevdim” diye düşünürken belki de o reçel onlara biraz daha tatlı gelir ve tatlı olanın daha şekerli olduğunu düşünerek onun sağlıksız olduğu sonucuna varabilirler. Kısaca fazla düşünmek ve onu sözcüklerle ifade etmek kişinin neyi beğendiğini fark etmesini engeller. O yüzden neyi beğendiğimiz, kimi sevdiğimiz, onda ne bulduğumuz konusunda eğer düşünürsek, bunun artılarını eksilerini çıkarırsak, sözle ifade etmeye çalışırsak beğenmediğimiz bir şeyi beğendiğimizi zannedebiliriz. Aman dikkat. Lütfen, burası önemli. Bir şeyi deneyin, tadın ve susun. Açıklamaya çalışmayın. Kendinize açıklama yapmak zorunda değilsiniz.

Yıllar önce şunu fark ettim. İletişimin önündeki en büyük engel, konuşmak. Eğer sözcükler olmasa o kadar iyi anlaşabiliriz ki. Küçük bir bakış, bir gülümseme, vücudun ya da elin bir hareketi her şeyi açık ederken biz nedense sözcüklerle o şeyi kısıtlıyoruz. Sözcüklere o kadar bel bağlamışız ki sözcükler bizim bir şeyi olduğu gibi görmemize engel oluyor. Ve maalesef o şey için uygun gördüğümüz o sözcük, onun potansiyelini görmememizi sağlıyor.

Burada usturlabı bir tür teleskop olarak düşünebiliriz. Bir şeyi sözcüklerle ifade ederken de devasa gökyüzüne aslında teleskopla bakıyoruz. Sizce teleskopta gördüğümüz şey uzayı tanımlar mı?

Zat yani asıl nedir? Bir şeyin özüdür. Eğer sözcüklerle o şeye bakarsak onun özünü hakikatini göremeyiz. Gördüğümüz ya da görebileceğimiz tek şey, sınırları o sözcük tarafından çizilen bir kutudur. Bu yüzden sözcüklerle veya kavramlarla düşünmemek aslında “kutunun dışında düşünmektir”.

Dilin perde olduğundan bahseden tek kişi Mevlana değil. Aldous Huxley de aynı şeyi söylüyor. Ama önce Huxley’i tanıyalım biraz.

1886 yılında Alman farmakolog Ludwig Lewin, yerlilerin peyote dedikleri bir kaktüsün ilk sistematik incelemesini yapıyor. Henüz tanınmayan bu kaktüs, ilkel dinler ve yerliler için çok uzun zamandır yakın bir dosttu. Yeni Dünya’ya ilk giden İspanyol gezginlerden birinin ifadesiyle onlar “peyote dedikleri bir kök yiyorlar ve ona sanki tanrıymış gibi saygı gösteriyorlardı”.
Bu kaktüse bu kadar saygı göstermelerinin nedeni, seçkin psikologların peyote’nin etkin maddesi olan meskalin’le deneyler yapması sonucu ortaya çıktı. Meskalin, uygun miktarlarda alındığında bilincin niteliğini derinden değiştiriyor, fakat bir farmakoloğun deposunda bulunan diğer herhangi bir maddeden daha az zarar veriyordu.

Yazar Huxley, Algı Kapıları kitabında gözlemciler eşliğinde yaşadığı meskalin deneyimini anlatıyor. Meskalin, Huxley’nin algı kapılarını öyle açıyor ki; Huxley, dünyayı daha önce görmediği şekilde görmeye başlıyor. 

Huxley ve Algı Kapıları kitabı ilginizi çektiyse Algı Kapıları yazıma göz atabilirsiniz.

Peki perdeyi nasıl aralayacağız da ışık, bulunduğumuz ortama girebilecek? Dilin tüm bu sınırlayıcı etkilerinden nasıl kurtulacağız?

I. YENİ BİR DİL ÖĞRENMEK

Öncelikle, dilin sınırlayıcı etkisinden değil de kendi dilimizin sınırlayıcı etkisinden kurtulmak iyi bir başlangıç olabilir. Yani yeni bir dil öğrenmek kendi dilimizdeki düşünce yapısından çıkmamızı sağlayabilir. Arrival filmini hatırlarsınız. İzlediğim en iyi filmlerden biridir. Filmde geçen bir sahnede, Sapir-Whorf hipotezinden bahsedilir.

Dilimizi bir düşünün. İkilik üzerine kurulu bir dile sahibiz. Eylemi yapan bir özne ve yapılan bir nesne var. Ama Çincede yapan ve yapılan ayrımı yok. Yani birlik üzerine kurulu bir dil. Budizm ve Taoizm gibi evrensel birliği savunan öğretilerin Çinden çıkmasına şaşmamalı.

II. IRAKSAK DÜŞÜNMEK

Her şeye bir isim vermemiz, pek çok şeyi bir kavramla açıklamaya çalışmamız o şeyi olduğu gibi görmemizi engelliyor. “Şeyleri Oldukları Gibi Görmek” (seeing things as they are) konusu neredeyse tüm Doğu felsefelerinin merkezinde yer alıyor. Zen Budizm, Tasavvuf ve Taoizm’de şeyleri oldukları gibi görmemiz için düşünceleri aradan çıkarmamız öneriliyor. Zen’de buna “aklın düşünce öncesi hali” (before thinking mind) deniyor. Eğer aklın düşünce öncesi haline geçersek, düşünceler aradan çıkar. Düşünceler aradan çıkınca da ikilik ortadan kalkar. Çünkü zihin hep ikilik üretir: Doğru-yanlış, iyi-kötü, güzel-çirkin, geçmiş-gelecek… İkilik ortadan çıkınca da bir şeyi yalnızca doğru-yanlış olarak görmek yerine yanlıştaki doğruyu, doğrudaki yanlışı da görebiliriz. Peki, aklın düşünce öncesi haline nasıl ulaşacağız? Çözüm ıraksak düşünme pratiklerinde.

Yaratıcılık ya da düşünme şekillerini çok genel bir ifadeyle ikiye ayırabiliriz: Iraksak ve yakınsak düşünme (divergent and convergent thinking)

Ben burada sadece ıraksak düşünmeye odaklanacağım. Iraksak düşünme için kabaca, var olan bir probleme farklı çözümler bulma ya da bir nesneye farklı kullanım şekilleri verme diyebiliriz.

Iraksak düşünmeyi ölçmek için Olağan Dışı Kullanım Testi (UUT: Unusual Uses Test) yapılıyor. Deneklere sıradan bir nesne veriliyor (örneğin bir kaşık gibi) ve bu nesnenin başka hangi amaçlar için kullanılabileceği soruluyor.

Çocuklar bu testlerde yetişkinlere göre oldukça başarı sağlıyor. Çünkü onlar, bir kaşığı bizim ona yüklediğimiz sözcük olan “kaşık” olarak değil, baş kısmı yuvarlağımsı diğer kısımları uzun bir demir parçası olarak görüyor. Bu sayede de ona sadece yemek yeme işlevi yüklemiyorlar. O demir parçası da işte böylece başka her şey olabiliyor.

Çocukların bu testte yetişkinlere göre daha başarılı olmasının nedeni ise dili kullanmaya bizim kadar alışkın olmamaları.

Bu yazıyı okuduktan sonra şöyle bir şey deneyin. Gördüğünüz bir cismi hayatınızda ilk defa görmüş gibi davranın. Onun daha başka ne için kullanılabileceğini bir düşünün. Sonra her şeye bu şekilde bakmayı bir deneyin. İşte bu düşünce sizi inanılmaz bir şekilde özgür kılacak.

III. BEYNİN FİLTRESİNİ KAPATMAK

Beynimizin içinde filtre vazifesi gören ve adına Default Mode Network (DMN) (Varsayılan Ağ Modu)denen bir filtre var. DMN’yi bir şekilde kapattığımızda ya da bloke ettiğimizde, beynin daha önce iletişim kurmayan kısımlarının konuşmasını sağlıyoruz ve dil bir engel olmaktan çıkıyor.

Zihnin öteki bölgesine geçmenin tek yolu Huxley’nin yöntemi değil. Meditasyon, ibadet, nefes egzersizleri, oruç ya da akışta olmak (flow) da aynı görevi görüyor. Bu konu ilginizi çektiyse, Tüm Kötülüklerin Anası: Ben  yazıma göz atabilirsiniz.

DENEYİM

Dilin koyduğu sınırlardan kurtulmanın bir diğer yolu da dile sınır koymaktır. Yani bir şeyi ifade etmeye çalışmaktansa onu deneyimlemektir. Bu konuda şöyle bir Zen hikayesi var.

Seviyorsanız susun. Bir şeyi beğendiyseniz onu açıklamaya çalışmayın. Ben bunu neden beğendim diye hiç düşünmeyin. Onda ne buluyorum diye kendinize sürekli sorup durmayın. Kendinize hesap sormayı bırakın. Çünkü beğenmek ve açıklamak için beynin 2 ayrı odası var. Yanlış odada vakit kaybetmeyin.

Her şeye onu ilk kez görmüş gibi bakın. İkilikleri unutun. Doğru-yanlış, iyi-kötü, güzel-çirkinin dışında bir yer var. Orada olun.

Günümüzden 2500 yıl önce yaşamış Lao Tzu’nun Tao Te Ching kitabında da dediği gibi “Konuşan bilmez, bilen konuşmaz.”

KAPAK FOTOĞRAFI: Jeff Mermelstein – Sidewalk