Sinemanın ustaları deyince akla Kubrick, Scorsese, Tarkovsky, Pasolini, Bergman ya da Özcan Deniz gelir. Bense bu yazıda başka ustalardan, filmlerdeki ustalardan bahsedeceğim: Yoda’dan (Star Wars), O. W. Grant’ten (Interstate 60) ve Bagger Vance’ten (The Legend of Bagger Vance).

Yoda için sinema tarihinin büyük ustası diyebilirim. Öğretileri Taoizm ve Zen Budizm’inden beslenen Yoda, Star Wars serisinde Luke’a rehberlik eder.

Yoda’nın öğretilerini 3 ana başlıkta inceleyeceğim:

Yoda’nın İlk Öğretisi: Tüm bildiklerini unut! (Aklın Düşünce Öncesi Haline Ulaşmak)

Yoda “Şimdiye kadar öğrendiklerin unutulmalı.” sözleriyle Luke’tan bildiği her şeyi bir kenara bırakmasını istiyor. Peki, Luke’un unutması gereken şeyler neler?

Kavramlar:

Yaratıcılık ya da düşünme şekilleri çok genel bir ifadeyle ikiye ayrılıyor: Iraksak ve yakınsak düşünme.

Iraksak düşünme için kabaca, var olan bir probleme farklı çözümler bulma ya da bir nesneye farklı kullanım şekilleri verme diyebiliriz. Yakınsak düşünme ise birbiriyle alakasız kavramlar arasında bağ kurma olarak özetlenebilir.

Iraksak düşünmeyi ölçmek için Olağan Dışı Kullanım Testi (UUT: Unusual Uses Test) yapılıyor. Deneklere sıradan bir nesne veriliyor (örneğin bir kaşık gibi) ve bu nesnenin başka hangi amaçlar için kullanılabileceği soruluyor.

Çocuklar bu testlerde yetişkinlere göre oldukça başarı sağlıyor. Çünkü onlar, bir kaşığı bizim ona yüklediğimiz sözcük olan “kaşık” olarak değil, baş kısmı yuvarlağımsı diğer kısımları uzun bir demir parçası olarak görüyor. Bu sayede de ona sadece yemek yeme işlevi yüklemiyorlar. O demir parçası da işte böylece başka her şey olabiliyor.

Şimdi Yoda’nın sözlerini tekrar hatırlayalım: Şimdiye kadar öğrendiklerin unutulmalı.

Yoda bu sözleriyle çocukluk dönemimizdeki düşünce tarzımızla hareket etmemiz gerektiğini söylüyor. Yani bir şeyi toplumun, geleneğin, dinin ya da insanların ona verdiği isimle, görevle veya işle değil; onu ilk defa görüyor gibi bakan gözlerimizle anlamamızı istiyor.

İkilikler:

Yoda, “iyiyle kötüyü huzur içinde sakinleştiğinde, eylemsiz kaldığında ayırt edersin” diyerek aklın düşünce öncesi haline işaret ediyor. Aklın düşünce öncesi halinde bu kavramlar anlamını yitiriyor. Çünkü iyi-kötü, güzel-çirkin, doğru-yanlış, geçmiş-gelecek gibi bu tüm kavramlar aslında düşüncenin birer yan ürünüdür. Ve sonradan kafamıza yerleşmişlerdir. Aklın düşünce öncesi halinde ise bu ikiliklere yer yoktur.

Peki Yoda’nın yolundan gitmesek yani tüm bildiklerimiz unutulmasa ne olur?

Tüm bildiklerimizi unutmazsak onlar bizle her yere gelir. O yeri, orayı, o şeyi; yanımızda getirdiklerimiz perspektifinden görmemize ve oraya sınırlı bir bakış açısıyla bakmamıza neden olur. Yani baktığımız şeyi asla olduğu gibi görememiş oluruz.

Yoda’nın İkinci Öğretisi: Çabalama, yap! (Wu-Wei Hali)

Yoda burada Taoizm’in en önemli kavramlarından wu-wei’den (oo-vey diye okunuyor) bahsediyor. Wu-wei en kısa tanımıyla çabasız eylem ya da eylemsiz eylem (efforless action) demektir.

Wu-wei’in en iyi örneğini ise Taoizm’in en eski kaynağı Zhuangzi’de geçen Ağaç Oymacısı Qing’de görüyoruz.

Qing, wu-wei halinde denemiyor, çabalamıyor, zorlamıyor; sadece yaptığı işle ilgili tüm düşüncelerini aradan çıkarıyor, sonuçlarını umursamıyor, alkış almak ya da rezil olmak onun gözünde aynı oluyor. Yani wu-wei’deyken Qing elini işini yapması için serbest bırakıyor.

İşte Yoda da “yap” diyerek tam olarak bunu kastediyor.

Yoda’nın Üçüncü Öğretisi: Etrafındaki sonsuzluğun farkında ol!

Yoda her şeyin geçici ve aynı zamanda da her şeyin sonsuz olduğunu ölüm örneğini vererek anlatıyor.

Bu düşünceye göre hayat, ölümle anlamlıdır. Çünkü sınırlı bir zaman diliminin olması onun doya doya, dolu dolu yaşanması gerektiğini işaret eder. Bu yüzden ölüm hayatın doğal bir parçasıdır. Burası tamam.

Peki bu bilmem kaç yüz yaşındaki çirkin hobit nasıl oluyor da kaybettiklerimiz için üzüntü duymamamız gerektiğini iddia ediyor? Ve bir de utanmadan “Sevinç duy çevrende Güç’e dönüşenler için” diyor.

İşte bu sözler belki de dünyanın en rahatlatıcı bakış açılarından birisini barındırıyor. Çünkü buradaki kritik nokta “Güç’e dönüşenler” ifadesi. Çevremizde, Güç’e dönüşenler için sevinç duymalıyız çünkü Güç sonsuzdur. Güç her yerdedir. Güç sürekli bizimledir. Biz Güç’ün içinde yaşarız. Çünkü bir balık için deniz neyse, bizim için de Güç o. Nereden mi biliyorum? Çünkü Yoda diyor.

Kaybettiğimiz birisi için genelde onun bizi yukarıdan izlediğini düşünürüz. Çünkü bu düşünce, bizim bu gerçekle başa çıkmamızı oldukça kolaylaştırır. Ama Yoda’nın bakış açısı bunu bir adım ileri taşıyor. Yoda’ya göre kaybettiklerimiz, bizi izlemekle kalmıyor, sürekli bizimle oluyor. Aynen benimle bu yazıyı yazdığım bilgisayar arasında olduğu gibi. Aynen benimle, tuşlar arasında olduğu gibi… Aynen gittiğim her yerde, benimle olduğu gibi.

“One wish grant” (tek dileğin yerine getirilir) anlamına gelen O. W. Grant, Interstate 60’ta karşımıza çıkıyor ve Neal’a yol gösteriyor.

O. W. Grant’in öğretilerini 2 kısımda inceleyeceğim:

O. W. Grant’in İlk Öğretisi: Yola çık!

Neal’ın kız arkadaşı, her şeyi planlı yaşamaya çalışan modern insanın bakış açısını yansıtır. Bu düşünce belirsizliği olabildiğince ortadan kaldırmaya çalışır ve yola çıkmak için en büyük engeldir.

Akla hemen şu soru gelir. Karşıma çıkacakların benim faydama olup olacağını bilmeden ya da bana yardımcı olacağını bilmeden yola çıkmalı mıyım?

Neal kadını yanına alır ve bunu gören O. W. Grant araçtan iner. Çünkü rehber, kahramanı uygun kıvama getirmiştir. Kahraman artık yola yalnız devam edebilir.

Burada O. W. Grant’in Tasavvuftaki “kucakla” bakış açısına sahip olduğunu görüyoruz. Bu bakış açısı şunu iddia eder:

Olan her şey, benim için bana oluyor. Karşılaştığım her şey, aslında benim bir problemime bir çözüm. Grant’in dediği gibi yola ayak uydurabilirsem yani o yol ile aynı frekansta olabilirsem karşılaştığım her şeyin benim bir derdime bir derman olduğunun farkında olabilirim.

O. W. Grant’in İkinci Öğretisi: Kaçınılmazlığın farkında ol!

Olaya paralel evrenler teorisinden bakalım. Bu teori şunu iddia eder: Ben bir karar aşamasındayken o kararın tüm olasılıkları aynı anda yaratılır ve ben o olasılıklardan birini seçerim. Benim seçmediğim diğer olasılıklar ise başka bir ben’in olduğu evrende gerçekleşmeye devam eder. Yani evden çıktığımda işe arabamla, metroyla ya da vapurla gidebilirim. Ben arabayla yola çıktığımda başka bir evrendeki ben de metroyla gider. Ben bu evrende reklam yazarıyken bir başka evrendeki ben de bir golf oyuncusu olabilir.

Ben bu evreni seçimlerimle yaratıyorum Ve bu evren benim olabileceğim tek evren. Çünkü aksi takdirde başka bir evrende olurdum zaten.

İşte bu düşünce inanılmaz aydınlatıcı bir sonuca işaret ediyor. Bu bakış açısına göre verdiğim karar verebileceğim tek karar oluyor. İşte bu da pişmanlığı ortadan kaldırıyor. Çünkü ben o kararı vermek zorundaydım. Daha doğrusu bu evrende başka bir karar veremezdim. Diğer kararı verdiğim evrende de asla olamayacağıma göre benim yapabileceğim en iyi şey bu evrenin keyfini çıkarmak olmalıdır.

Hinduizm’in kutsal metni Bhagavad Gita motifleri taşıyan The Legend of Bagger Vance filminde karşımıza çıkan usta Bagger Vance’tir. Bagger filmde, Rannulph Junuh’a rehberlik eder.

Bagger Vance’in öğretilerini iki bölümde inceleyeceğim:

Bagger Vance’in İlk Öğretisi: Varlık sebebini hatırla!

Hayatın golf üzerinden anlatıldığı filmde Bagger Vance, insanın varlık sebebinden “Authentic Swing” yani “insanın kendi özgün vuruşu” olarak bahseder.

Bagger Vance, bir nedenle doğarız derken; Krauss ise hayata anlamı biz veririz diyor. Benim düşüncem iki görüşün de aynı anda gerçekleştiği yönünde. Dilediğimiz şeyi anlamlı hale getirebiliyoruz orası kesin. Ama bazı şeylerle karşılaştığımızda ise diğer her şey anlamını yitiriyor. İşte o şeyle karşılaştığımızda, o şey bize tanıdık geliyor. Bize bizden geliyor. Ona anlamı biz vermiyoruz. Onun anlamının içinde kayboluyoruz. Neyse, siz ne demek istediğimi anladınız.

Bagger Vance’in İkinci Öğretisi: Kendini bırak!

Bagger’a göre bizi evrenle bir yapacak şey bizim eylemimiz, ona engel olan tek şeyse kendimiz. Yani, o eylemle ilgili düşüncelerimiz, eylemin sonuçlarıyla ilgili endişelerimiz…

Bagger diyor ki: “Çekil önünden, çık aradan. Yoksa eyleminin içinde kaybolamazsın.”

 SON SÖZLER

Bu yazı aslında bir türlü bitiremediğim, insanın yaparken kendinden geçtiği, kendini kaybettiği deneyimler (optimal experiences) üzerine yazdığım başka bir yazının öncülü. Dur bir dakika. Baştan alıyorum: Bu yazı aslında üçlemenin ilk halkası (şimdi daha “cool” oldu).

Neyse… Geldim yine bir yazının daha sonuna, bir duanın daha başına: Luke gibi tüm bildiklerimizi unuttuğumuz, Neal gibi kendimizi yollarda bulduğumuz ve Junuh gibi kendimizi bıraktığımız günlere…

KAYNAKLAR

Trying Not To Try  – Edward Slingerland

The Book of Chuang Tzu – Chuang Tzu

Tao Te Ching  – Lao Tzu

Interstate 60   – Bob Gale

Star Wars Episode V   – George Lucas

The Legend of Bagger Vance   – Robert Redford

Dropping Ashes on the Buddha   – Seung Sahn

MERAKLISINA

Evrende Yanlış Mıyız?  – Star Wars’taki Taoizm göndermeleri üzerine yazdığım yazı.

The Legend of Bagger Vance – The Legend of Bagger Vance üzerine yazdığım yazı.

Yolun Yol Mu?  – Interstate 60 üzerine yazdığım yazı.

Aklı Baştan Çıkarmak  – Şeyleri oldukları gibi görmek üzerine yazdığım yazı.

Düşün McFly, düşün! Ne zaman çözmekte zorlandığım bir problemle karşılaşsam ya da bir şeyi anlamasam kendime böyle derim. Düşün McFly düşün! (Çok fazla kendi kendine konuşan birisiyim. Hatta kendi kendime o kadar çok konuşurum ki, bazen araya girip lafımı kesmem gerekir.)

Düşün McFly, düşün! diyerek aradığım o çözüme düşünerek ulaşabileceğime inanıyorum. Çünkü akılcılığı referans alan batılı düşünce tarzım bana böyle yapmam gerektiğini söylüyor. Çünkü bizi diğer canlılardan ayıran en büyük özelliğin düşünebilmemiz olduğunu düşünüyorum.

Peki ya, bizi diğer canlılardan ayıran en büyük özelliğimiz, aslında hayatımızı zehir eden bir lanetse? İşte bu yazı, şu ana kadar beni en fazla şaşırtan bakış açısıyla ilgili. Tüm bildiklerinizi unutmaya, düşünmek için aklınızı kullanmamaya hazır mısınız?

DÜŞÜNMEYİNCE OLUYOR

Her öğleden sonra saat 3 ila 4 arası Starbucks’a gider, white mocha’mı alırım. Hatta Kanyon Starbucks çalışanları bana “Ömer Bey, bu sefer farklı bir şey mi deneseniz acaba?” diye takılırlar.

Bir gün yine aynı saatlerde ajanstan çıktım. Bu sefer Starbucks’a değil, Macro’ya gidiyorum. Yolda da Macro’dan alacaklarımı düşünüyorum. Gitmişken şunu da alıyım, bunu da alıyım diye düşünürken bir de baktım, Starbucks’ta kahve sırasındayım. Alışkanlık işte. Benim Macro’yu düşünmem, beni Macro’ya götürmek yerine bana tam tersini yaptırdı. Beni Starbucks’a götürdü. (Gitmişken de bir white mocha aldım tabii)

O an bir kez daha anladım, “düşünmek tüm karmaşıklıkların anasıdır”.

Wegner’in çalışmaları mutlu olmaya çalıştığımızda depresyona girdiğimizi, rahatlamaya çalıştığımızda gerginleştiğimizi ve konsantre olmaya çalıştığımızda dikkatimizin dağıldığını iddia ediyor. Bir şeyi unutmaya çalıştığımızda onu daha iyi bir şekilde hatırlıyoruz. Uyumaya çalıştığımızda ise uykumuz iyice kaçıyor.

Tüm zamanların en iyi kitaplarından birisi olan Men’s Search For Meaning’in yazarı psikiyatrist Viktor Frankl ise “paradoksal niyet” kavramını ortaya atıyor. Uyku problemleri üzerine çalışan Frankl, uykuyu ele konan bir güvercine benzetiyor. Ele konan bir güvercin ona dikkat edilmediği sürece orada kalır. Ne zaman kişi onu yakalamak isterse işte  güvercin o zaman uçar gider. O da bu yüzden uyku problemi çeken hastalarına “uyanık kalmaya çalışın” diyor.

Tenis oyuncusu John McEnroe, rakibinin mükemmel bir forehand kullandığını görünce, yer değiştirme sırasında ona “Bugün forehand’in inanılmaz iyiydi” gibi komplimanlar yapıyor. Nedeni ise rakibine iyi yaptığı şeyi düşündürtmeye çalışmak ve onu paralize etmek.

BİR SİSTEM VAR BENDE BENDEN İÇERİ

Şimdi biraz düşünmek üzerine düşünelim. Daniel Kahneman’ın Thinking Fast and Slow kitabında kararlarımızı veren iki ayrı sistemden bahsedilir. Yani hayatımızın kontrolü bu iki sistemin elindedir.

Bunlar Sistem 1 ve Sistem 2’dir. 

NİYET ETTİM ZİHİN ORUCUNA

Qing’in Hikayesi

Chuang Tzu’nun Kitabı’nda ağaç oymacısı Qing’in hikayesine yer verilir. Qing, hükümdar tarafından bronz çanların altına yerleştirilen stantları oymakla görevlendirilmiştir. Bir gösteriyle bu hünerini hükümdara ve halka sergiler.

Qing işinde o kadar iyidir ki, onun ağaçları oyarak hazırladığı stantlara herkes hayranlıkla bakar. Hatta çoğu insan Qing’in doğaüstü yetenekleri olduğuna inanır.

Qing, zihin orucu sayesinde işini ya da gösterisini yaparken sürekli düşünceler üreten aklını aradan çıkarıyor.

Peki, bu Qing denen ağaç oymacısı doğru ağacı nasıl buluyor? Ağacı tüm detaylarıyla inceliyor mu? Onun hakkında saatlerce analiz yapıyor mu? Ağacın doğru ağaç olup olmadığı hakkında tereddüde düşüyor mu?

Belki de arkadaşlarına şöyle diyor, “Geçenlerde bir partide bir ağaçla tanıştım, sanırım benim için doğru ağaç o.”

Ya da böyle, “O partide tanıştığım ağaç var ya tam bir odun.”

Qing o ağacın doğru ağaç olduğuna karar vermek için defalarca düşünmüyor. Biliyor ki, o ağaç doğru ağaçsa onu çağıracak. Onu çağırmayan ağacın yanından bile geçmiyor. Bir ağacın doğru olduğuna aklıyla karar vermiyor, o ağacı tüm ruhuyla hissediyor. Doğru ağacın ilahi doğası, onunkiyle “match oluyor” (buradan beyaz yaka arkadaşlara selam çakmak istedim).

Qing, “Yapmam gereken tek şey, elimi işini yapması için serbest bırakmam.” diyerek aslında şunu kastediyor: Ben akıl olan her şeyimi aradan çıkarıyorum ve diğer her şeyimin işini yapmasına izin veriyorum.

Qing aynı zamanda doğru ağacı bulduğunda, ona diğer insanlar gibi bakmıyor. Qing, ağaca gözleriyle baksaydı sadece bir ağaç görürdü. Ama Qing, ona ruhuyla bakıyor ve stant olarak görüyor. “Mükemmel bir şekil ve formda bir ağaca rastlarsam, bitmiş bir çan standını onun içinde görebiliyorum.” diyor.

Yan Hui’nin Hikayesi

Zhuangzi’de Konfüçyus ve Yan Hui arasında geçen bir hikayeye yer verilir. (Burada Konfüçyus olarak bahsedilen kişi aslında Konfüçyus değildir. Chuang Tzu, farklı bir düşünce okulunun lideri ve rakibi Konfüçyus’u kendisi gibi konuşturmuştur. Yani burada geçen Konfüçyus aslında Chuang Tzu’dur.)

Yan Hui, komşu eyalette halkını ezen baskıcı bir yönetici olduğunu duyar. Ona, doğru yolu göstermek için onu ziyaret etmeye karar verir. Konfüçyus’un ise Yan Hui konusunda şüpheleri vardır. Hatta Konfüçyus, Yan Hui’nin başı gövdesinde dönemeyeceğinden endişelenir.

Konfüçyus’a göre buradaki problem, Yan Hui’nin yanlış nedenlerle motive olmasıdır. Yani, Yan Hui’nin teorik bilgilerle hareket edip, kibirle motive olmasıdır. Kendisini o yöneticiden daha iyi ve daha akıllı görmesi; kötü krala doğru yolu gösterip bununla büyük bir şöhret kazanma arzusudur. Konfüçyus, Yan Hui’nin o eyalete gitmesine izin vermez. Yan Hui başka stratejiler önerse de Konfüçyus bunların hepsini reddeder.

ÖYLE SARHOŞ OLSAM Kİ

Chuang Tzu’nun Kitabı’nda arabadan düşen bir sarhoştan bahsedilir. Araba çok hızlı gitmesine rağmen düşen sarhoş sürücüye bir şey olmaz. Kemikleri aynen diğer insanlarınki gibi olduğu halde, bizim sarhoş arabadan düşen birinin yaralanması gerektiği gibi yaralanmaz. Burnu bile kanamaz.

Neden mi? Çünkü o, araba sürdüğünün farkında değildir. Ve yine aynı şekilde düştüğünün de farkında olmaz. Yaşam ve ölüm düşünceleri, alarma geçme ve dehşete düşme durumları ondan uzaktır. İşte bu yüzden her şeye korkusuzca atlar. Chuang Tzu bu sarhoş adamı, ruhu bozulmamış olarak niteler.

Peki neden Chuang Tzu, bilişsel kontrolün olmadığı sarhoşluğa bu kadar önem verir? Çünkü sarhoşken insan kendi kendini kontrol etmez. Yaptığı eylemlerin sonuçlarını düşünmez. Sıradan dünyadan, bir derece bağımsızdır. Pek çok insanı inciten şeyler, onu incitmez.

Tabii buradaki sarhoşluk tamamen metafordur. Chuang Tzu’nun kastettiği ilahi sarhoşluktur (heavenly drunk). İlahi sarhoş aklını aradan çıkarır. Kendisini kontrol etmez, şu an nasıl görünüyorum diye düşünmez, şöyle yaparsam insanlar bana ne der düşüncesi onun umurunda olmaz. İlahi sarhoş, aynı alkol sarhoşu gibidir. Tek farkı hiç alkol almamıştır.

ŞEYLERİ OLDUKLARI GİBİ GÖRMEK

Iraksak Düşünme

Yaratıcılığı ya da düşünme şekillerini çok genel bir ifadeyle ikiye ayırabiliriz: Iraksak ve yakınsak düşünme.

Iraksak düşünme için kabaca, var olan bir probleme farklı çözümler bulma ya da bir nesneye farklı kullanım şekilleri sunma diyebiliriz.

Iraksak düşünmeyi ölçmek için Olağan Dışı Kullanım Testi (UUT: Unusual Uses Test) yapılıyor. Deneklere sıradan bir nesne veriliyor (örneğin bir kaşık gibi) ve bu nesnenin başka hangi amaçlar için kullanılabileceği soruluyor.

Çocuklar bu testlerde oldukça başarı sağlıyor. Çünkü onların beyinlerinin bilişsel kontrol bölümleri, yetişkinler kadar gelişmemiştir. Beynin bilişsel kontrol bölümü Sistem 2’nin yönetimindedir. Ve çocuklar Sistem 2’yi kullanmakta yetişkinler kadar iyi değildir. İşte bu yüzden bu kadar yaratıcı sonuçlar elde ediyorlar. Bir de çocukların beyinleri yetişkinler kadar yıkanmamıştır. Yani çocukların zihni tamamen berraktır. Başka bir ifadeyle Yan Hui’nin zihin orucunu doğal olarak tutmaktadırlar.

Neil, Interstate 60’a çıkmadan önce Sistem 2’nin kontrol ettiği bir hayatı yaşamaktaydı. Bu hayatta tüm kararları Neil’in deneyimleriyle gelişen Sistem 2 vermekteydi. Ta ki, Ray ona Sistem 1’in kapılarını açana kadar. İşte o andan sonra Neil, her şeyin mümkün olduğu Interstate 60’ta buldu kendini. Her şeyi olduğu gibi, yani daha önce hiç görmediği gibi görmeye başladı.

Salinger, şeyleri oldukları gibi görmemiz için aklı mantığı aradan çıkarmamızı söylüyor. Yani akıl ve mantık aradan çıktığında elimizde ne kalıyorsa ancak onun sayesinde şeyleri oldukları gibi görebileceğiz.

Exupery bu ifadeyi okuyucuya romantik gelmesi için ya da paylaşıldığında çok fazla like alması için değil; gerçekten de insanların “şeyleri oldukları gibi” görebilmelerinin tek yolunun bu olduğuna inandığı için kullanmış.

Yakınsak Düşünme

Şimdi yakınsak düşünmeye geçebiliriz. Yakınsak düşünmeyi ölçmek için Uzak Alaka Testi (RAT: Remote Associates Test) yapılıyor. İşte şimdi istismar edebileceğimiz kısım geliyor. Bu testle, alkolün geçici olarak bilişsel kontrolümüzü devre dışı bırakmasının yanında, çeşitli yaratıcılık alanlarında fayda sağladığını da görüyoruz.

Deneklere birbiriyle alakasız 3 sözcük veriliyor. Deneklerden bu 3 alakasız sözcüğü birbirine bağlayan dördüncü bir sözcük bulmaları isteniyor. Bu test, “yakınsak düşünmeyi” (convergent thinking) ölçüyor. Bu, Sistem 2’nin yoğun olarak kullanıldığı bir düşünmedir.

Deneklerin o dördüncü kelimeyi bulamadıklarında artık yakınsak düşünmeyi bırakıp, ıraksak düşünmeye kendilerini zorlamaları gerekmektedir. Yani artık Sistem 2’yi bırakmaları gerekmektedir. Ya da akıllarıyla düşünmeyi bırakmaları…

Deneyde araştırmacılar, alkolün etkisini ölçüyor. Kanında ortalama bir oranda (0,075) alkol olanlar, ayık olanlara göre bu testte daha başarılı oluyor. Yani alkol, Sistem 2’yi devre dışı bırakıyor ve görevi Sistem 1’e veriyor. Bağ kurma konusunda inanılmaz yetenekleri olan Sistem 1 de işini yapıyor.

CENNET VE CEHENNEM

Taoizm’in bilinen en eski metinlerinden Chuang Tzu’nun Kitabı’nda vücudumuzun akıl olmayan kısmına ne deniyor biliyor musunuz? “Heavenly Body” yani “İlahi Vücut” yani “Cennete Ait Vücut”.

Şimdi cennet ve cehennem kavramlarını düşünelim. İlahi dinlerde karşımıza çıkan cehennem tasvirlerinde hep aynı şeyi görürüz. İnsanlar yaptıkları kötülüklerin cezasını cehennemde yanarak öderler. Hatta bazılarında bu şekilde cennete girebiliriz. Yanmak cennete girebilmemiz için bir ön koşuldur. Ama neden yanmak?

Belki de cennete girebilmek için cennete ait olmayan kısımlarımızdan cehennemde kurtulmamız gerekmektedir. Belki de yanmak, vücudumuzdaki bir şeylerin etkisini kaybetmesi için kullanılan bir metafordur. Belki de yanarak Chuang Tzu’nun bahsettiği vücudumuzun cennete ait olmayan yani akıl olan yerlerinden kurtuluyoruz. Aynen sarhoşken kurtulduğumuz bilişsel kontrolümüz gibi. Belki de yanarak yok olan kısmımız Kahneman’ın Sistem 2’si yani gelen WhatsApp mesajına, onu ölçüp tartıp saatler sonra cevap vermemizi sağlayan sistemimiz. (Ne çok “belki de” dedim.) 

Yani akıl-mantık ya da Sistem 2’yi kusup çıkardığımızda, ondan kurtulduğumuzda, onu yaktığımızda ya da sarhoş olduğumuzda cennetteyiz, Interstate 60’tayız, gerçeğin mayasını ve şeyleri oldukları gibi görebiliyoruz. (Bu arada cennete girebilmemizin yolunun sarhoş olmaktan geçmesi ironik değil mi?)

FİKİR NASIL BULUNUR?

Modern reklamcılığın öncülerinden James Webb Young, 1939 yılında fikir bulma sürecinden bahsettiği A Technique for Producing Ideas isminde bir kitap yazar. Bu kitap reklam sektöründeki yaratıcıların kutsal kitaplarından biridir.

James Webb Young, fikir bulma sürecini 5 aşamaya ayırır.

Burada ilk iki aşama tamamen Sistem 1 için Sistem 2 tarafından yapılan hazırlıktır. Yani evine Sistem 1’i bekleyen Sistem 2, evini temizliyor, pastaları börekleri hazırlıyor.

Yani James Webb Young diyor ki, Sistem 2 Sistem 1’in köpeği olsun. Yani aklı aradan çıkarıyoruz ki, geri kalan kısmımız işini yapabilsin. Çünkü Sistem 1’in bir amacı bir planı yok. Ölçmüyor, biçmiyor. Olduğu gibi görüyor, doğallıkla karşılık veriyor. İşte bu da yaratıcılığın ta kendisi.

James Webb Young’un bu aşamalarını günümüz araştırmaları da kanıtlıyor. Kuluçka adı verilen deneylerde, deneklere asli bir görev veriliyor. Sonrasında ise deneye ara veriliyor ve deneklerin başka bir işle dikkatlerinin dağılmaları sağlanıyor.

Asıl görev aklın bir köşesinde yer ettiği sürece, kısa süreli ara seansının problem çözme yeteneğini geliştirdiği ortaya çıkıyor. Aklı aradan çıkardığımızda, onu düşünmediğimizde kontrolü Sistem 1, alıyor ve sıçramasını yapıyor.

TEKNEYİ BOŞALTMAK

Chuang Tzu’nun Kitabı’nda bir tekne hikayesinden bahsedilir.

Gölde teknenizle dolaşırken başka bir teknenin gelip size çarptığını düşünün. Ne yaparsınız? Oldukça sinirlenir, size çarpan tekneyi kullanana söver, hatta bir kavga bile başlatabilirsiniz.

Şimdi olaya bir de şöyle bakın. O tekneyi kullanan kimse olmadığını varsayın. O tekne rüzgarda süzülerek sizinkine çarpmış olsun. Tepkiniz aynı olur muydu? İlk başta biraz şaşırır. Sonra da yolunuza devam ederdiniz değil mi?

Olay değişmemesine rağmen tepkiniz 180 derece değişirdi. Burada boş tekneyi Sistem 1, birisinin sürdüğü tekneyi de Sistem 2 olarak düşünelim.

Sistem 2, yani cennetten kovduran zehir yani aklımız-mantığımız olaya sadece belli bir açıdan bakabiliyor. Olayları olduğu gibi göremiyor. İşte bu yüzden de kavgayı başlatıyor. Hayatımızı mahvediyor. Sistem 1 ise kendini kaptırmıyor, olayları olduğu gibi görüyor, kendini akışa bırakıyor. Cennete yaklaşıyor.

SONUÇ

Bu yazıyı 2016’nın ilk günlerinde yazdığım için bir yeni yıl dileğiyle bitireceğim. Yeni yılda aklınızı bomboş hale getirip, onu çocukça bir kalple doldurun. (An empty mind with a childish heart)

YARARLANDIĞIM KAYNAKLAR

Trying Not To Try  – Edward Slingerland

The Book of Chuang Tzu – Chuang Tzu

Tao Te Ching  – Lao Tzu

Interstate 60   – Bob Gale

The Little Prince  – Exupery

Nine Stories  – Salinger

Thinking Fast and Slow  – Daniel Kahneman

What Dreams May Come  – Vincent Ward (Yazıda kullandığım kapak görseli)

A Technique For Producing Ideas  – James Webb Young

The Way of Zen  – Alan Watts

Viktor Frankl’in  Man's Search for Meaning  kitabından hareketle insanın tanımını, “anlam arayan varlık” olarak yaparsak, bilim-kurgu filmlerinin söyleyecek oldukça fazla sözü olacaktır.

Bilim-kurgunun günümüzdeki sözcüsü olarak bendeniz de… (Hey, bu benim söyleyebileceğim bir laf değil. Bu nasıl girdi ki buraya? Yazarken kendimden uzaklaşıp başka bir insana mı dönüşüyorum yoksa? Belki de yazarken kendimi buluyorum. Belki de yazı insanın kendini açığa çıkarma yolculuğudur. Tamam, tamam lafı fazla uzattım.)

Bir bilim-kurgu ve aynı zamanda romantik-komedi filmleri takipçisi olarak bu yazıyla, bilim-kurgu sinemasında insanın anlam arayışı yolculuğuna çıkıyorum.

“Romantik-komedi filmlerinde aynı yolculuğa neden çıkmıyorsun?” diye sorarsanız hemen cevap vereyim: Bu yolculuk romantik-komedi türünde maalesef pek mümkün değil. Çünkü, sinema tarihinin en kısır türü olan romantik-komedide insanın anlam arayışı maalesef sadece “doğru insanı bulmaya” indirgenmiş durumda. Takdir ederseniz ki insanın anlam arayışı, doğru kişiyi bulmaktan çok daha fazlasıdır.

K-PAX

Yazıya  K-PAX ’le başlamamın sebebi, öncelikle diğer hiçbir bilim-kurgu filminde Viktor E. Frankl’in Man’s Search for Meaning kitabına bu kadar net bir referansın olmaması.

Diğer sebebi isi K-PAX’in (key-peks) anlamında gizli. K sözcüğünün İngilizce okunuşu “key”; anahtar demektir. PAX ise Latince barış anlamına gelir. (Dünya tarihindeki iki büyük barış dönemini hatırlayalım: Pax-Romana ve Pax-Ottomana) K-PAX isminden dolayı “anahtarın barış” olduğunu iddia eder.

Barışın filmi K-PAX’te aynı zamanda aile kavramı da oldukça yüceltilir. Birliktelik vurgusu, finalde Mark’ın yıllardır görmediği diğer eşinden olan oğluyla görüşmesiyle taçlandırılır. İşte bu sahnede Viktor E. Frankl’in bakış açısını Prot’un ağzından duyarız.

CONTACT

Carl Sagan’ın aynı adlı romanından uyarlanan (“Aynı adlı romanından uyarlanan” ifadesiyle ilk kez ilkokuldayken bir gazetede karşılaşmıştım. Sonra da sürekli karşıma çıktı. Bu ifade her karşılaştığımda bana daha da garip gelmeye başladı, çünkü pek çok film “Aynı” adlı romandan uyarlanıyordu. Tuhaf yıllardı o yıllar, Barış Manço’nun soy adı Moda’ydı, tüm filmlerin yapımcısı “presents” diye bir şirketti…) ve en sevdiğim yönetmenlerden Robert Zemeckis’in yönettiği  Contact ’ta “insanın anlam arayışına” bilimin cevap bulmadaki çaresizliğinden bahsedilir.

Contact’ta insanın anlam arayışına cevabı ise bir uzaylının ağzından duyarız.

Contact, bu açıdan dünyanın en uzun süren araştırması olan  Harvard Men  araştırmasıyla aynı şeyi söylemektedir.

Harvard Men araştırması kapsamında 268 erkek 1930’larda üniversiteye girişlerinden günümüze kadar takip edilmiştir. Bu araştırmayla en mutlu ve başarılı kişilerle, en mutsuz ve başarısız kişiler arasındaki fark incelenmiştir.

INTERSTATE 60

Dünyaya ilk defa gelen bir uzaylı bana bir film sorsa, önereceğim; ıssız bir odaya düşsem ve yanıma tek bir film alabilsem, alacağım; ve hayatta sadece bir film izleme hakkım olsa, izleyeceğim tek film Back to the Future’ın senaristi Bob Gale’in yazıp yönettiği  Interstate 60  ’tır.

Interstate 60, Neil’in hayatına bir cevap bulma yani tamamen bir anlam arayışı yolculuğudur.

Neil, aynen doğu masallarındaki hayatın anlamını arayan derviş gibi yollara düşer, çeşitli kasabalara uğrar ve en önemlisi asıl hediyenin yolculuğun ta kendisi olduğunu öğrenir.

Neil’in yolculuğu sırasında uğradığı her kasaba ya da karşılaştığı her kişi aslında ona sunulan bir cevaptır.

Hiç doymayan adam ve mükemmel seksi arayan kadın, cevabın nefsi tatmin etmek olmadığının; Sanat Sahtekarlığı Müzesi, cevabın eleştirmenleri memnun etmek için yapılan sanat olmadığının; Euphoria, cevabın uyuşturucular olmadığının; Morlaw kasabası, cevabın başkasının isteğini kariyerinin merkezine koymak olmadığının sembolüdür aslında.

Neil anlamı yani hayatının cevabını ise aşkta bulur ve aynen batı masallarındaki yakışıklı prens gibi yanına aldığı kılıcıyla güzeller güzeli prensesi ejderhadan kurtarır.

Neil, yanına kılıç olarak dürüstlüğü yani “say what you mean, mean what you say” görüşünü hayat felsefesi edinen Chris Cooper’ın canlandırdığı Bill Cody karakterini alır. Prensesi kurtardığı zindansa sadece avukatlardan oluşan Morlaw kasabası ve ejderha da avukatlardır.

Interstate 60 hakkında yazdığım ayrıntılı yazıya  buradan  ulaşabilirsiniz.

INTERSTELLAR

Chritopher Nolan’ın akıldan ziyade duygulara hitap ettiği ilk filmi olan  Interstellar , anlamı dünyanın en eski hikayesiyle yani akılla kalbin savaşıyla anlatır.

Interstellar ile Christopher Nolan aynı zamanda insanın varlık sebebine de değinmiş.
Cooper ile TARS arasında Murph’ün yatak odasına erişimin olduğu sınırsız kütüphaneyle çevrili ortamda ilginç bir diyalog geçer.
Nolan’a göre dünyaya gelme sebebimiz; zamandan, mekandan, boyutlardan bağımsız olarak sahip olduğumuz en büyük güç olan sevgiyi ifade etmenin bir yolunu bulmaktır.

MR. NOBODY

Jaco Van Dormael’in  Mr. Nobody ’si anlamı seçimler üzerinden anlatır. Belki de hepimizin en çok merak ettiği şeyi yani tercih etmediğimiz yola değinir ve en fazla cevap bekleyen soruyu cevaplar: Diğer yolu seçseydim daha anlamlı bir hayatım olur muydu?

THE HITCHIKER’S GUIDE TO THE GALAXY

The Hitchiker's Guide to the Galaxy ‘de hayatın anlamını yani “Hayat, evren ve her şeyin nihai sorusuna cevabı” arayan insanlar, asıl aramaları gereken şeyin cevaptan ziyade “sorunun kendisi” olduğunu öğrenirler.

Filme göre herkes için tek bir cevap vardır, ama herkes için tek bir soru yoktur. Dünya, herkesin kendi nihai sorusunu bulması için tasarlanmış bir bilgisayardır.

STRANGER THAN FICTION

Stranger Than Fiction  anlamın günlük hayatımızda yaşadığımız dikkat etmediğimiz o küçük şeylerde olduğunu söylüyor.

ARRIVAL

Arrival  anlamın kucaklamakta olduğunu savunuyor. Arrival’a göre geleceğimizin nasıl şekilleneceğini tüm detaylarıyla bilsek bile, bize düşen onu değiştirmeye çalışmayıp olduğu gibi kabul etmek ve onun her bir anına sıkıca sarılmak.

Arrival; Tasavvuf anlayışının merkezinde olan ve her şeyi, kucaklanması gereken bir misafir olarak gören düşünceyi bir adım ileri taşıyor. Dr. Banks karşılaşacağı her şeyi neyle karşılaşacağını bilmesine rağmen yine de kabul ediyor ve ona sıkıca sarılıyor.

Arrival ile ilgili yazdığım detaylı yazıya buradan ulaşabilirsiniz: ARRIVAL: O NOKTAYA VARDIK MI?

KAPAK FOTOĞRAFI:  Alfred Eisenstaedt – Children at a Puppet Show, Paris, 1963

Şu ana kadar duyduğunuz tüm “başarımın sırrı” tarzı formülleri, prensipleri unutun. Neden derseniz -ki bence demelisiniz, en azından ben olsam derdim- hemen izah edeyim.

Öncelikle yazıya çarpıcı bir giriş yapmalıydım. O yüzden böyle iddialı bir lafa ihtiyacım vardı.

Tamam, sizi asıl ilgilendiren nedene gelirsem -ki gelsem iyi olacak- evrendeki hiçbir sırrın herhangi bir formülle ifade edilemez olduğu gerçeğidir. (Evren derken, rastgelelikle aptallaştığımız bu evrenden bahsediyorum. Bu arada yeri gelmişken -ki ben zorla getirdim, fark ettiğiniz üzere- Nicholas Taleb’in Fooled by Randomness kitabını da tavsiye ederim.)

Şöyle… Hayatın, birbirine bağlı zihin yansımalarının sonsuz olasılıklarından oluştuğunu düşünürsek hiçbir şey önceden tahmin edilemez. Ya da seçilmiş bir yol, herkesi aynı sonuca götüremez.

İşte bu nedenle sıklıkla duyduğumuz “başarımın sırrı” prensipleri iki nedenden dolayı çöptür.
İlki, bunlar ya tamamen yazarının kişisel deneyimlerinden beslenir ve sadece onun karşılaştığı durumlara özgüdür bu yüzden genellenemez, ya da çok genel olduğundan her duruma özelleşemez.

Şimdi, “tüm kişisel gelişim endüstrisine bok attıktan sonra öyle bir akıllı laf etmeliyim ki bu bok atmaya değsin” bölümüne geldik.

Size inandığım bir şeyden değil bildiğim, hakikat olduğuna defalarca şahit olduğum bir şeyden bahsedeyim.

Yani sonuçtan ziyade sürece odaklanıldığında başarı, (ki burada başarı doğası gereği değişkendir, yola çıktığınızdaki başarı tanımından farklı olacak) sizi zahmetsizce bulur.

Yani yaptığınız işte o kadar kaybetmelisiniz ki kendinizi -evet kendinizi kaybetmelisiniz, varlığınızı unutmalısınız o yolda- o işin kendisine dönüşebilesiniz.

Siz eylemin kendisine dönüştüğünüzde, eylem de (ki gerçek adı yoldur onun) kendisinin nihai hedef veya varış noktası gibi çok değerli bir şey olduğunun farkında olmadığından, sizin böyle değerli bir şeye dönüşmeniz karşısında size hayranlığını gizleyemez ve sizi izlemeye başlar. Yol, sizi öyle bir hayranlıkla izler ki, size aşık olması an meselesidir. Çoğu zaman da olur, zaten.

İşte bu yüzden birisine söylenebilecek en güzel sözlerden biri “yolun aşık olsun”dur.

KAHRAMANIN YOLCULUĞU
Tüm mitleri, destanları, tarihi olayları inceleyen Joseph Campbell, Hero’s Journey kitabında bir monomitten bahsediyor. Campbell’a göre dünyadaki tüm kahramanlar aynı yolu izliyor, aynı aşamalardan geçiyor. Joseph Campbell’in Hero’s Journey monomitinden Interstate 60’taki yansımalarına bakalım:

Maceraya Davet
Kişinin kendini bulabilmesi için önce kendisini kaybetmesi gerekir. Filmde Neal’ın kafasına düşen saksı sonucu hastaneye kaldırılır.

Rehberin Ortaya Çıkışı
Kahraman kendini ancak bir yardımcıyla -daha doğrusu bir öğretmenle- bulabilir. Burada öğretmen, Gary Oldman’in canlandırdığı O. W. Grant’tir.
Öğrenci tam olarak hazır olduğunda ancak öğretmen ortaya çıkar. Neil yola çıktığında O. W. Grant de otostop yaparak, Neil’in karşısına çıkar.

Rehberin Kahramanı Yalnız Bırakması
Öğretmen, öğrenci hazır olduğunda onu yalnız bırakır. O. W. Grant, uyuşturucunun yasal olduğu Banton kasabasında Neal’a “You’re getting in tune with the highway” diyerek onu yalnız bırakır.

BİRLİK VE ARAYIŞ DÜŞÜNCELERİ
Neredeyse tüm doğu öğretilerinde geçen “birlik” kavramı Interstate 60’ın merkezindedir. Neal, kendisini evrenle, sistemle, kısaca var olan her şeyle bir yapacak cevabı aramaktadır.

SORU
Neal, önce soruyu yaşamaya başlıyor ve yola çıkarak sorunun kendisine dönüşüyor. Evren de, soruyu tüm ruhuyla yaşayan Neil’ın karşısına cevapları zahmetsizce çıkarıyor.

YOL
Yol yani Interstate 60, geçmişin, şimdinin ve geleceğin aynı anda yaşandığı; tüm olasılıkların aynı anda gerçekleştiği bir algı düzeyi. Kişinin farkındalığının en yüksek olduğu andaki dünyayı algılayış biçimi aslında.

CEVAPLAR
Filmde Neal’ın yolculuğu sırasında uğradığı her kasaba ya da karşılaştığı her kişi aslında ona sunulan bir cevaptır.
Hiç doymayan adam, cevabın nefis olmadığının; mükemmel seksi arayan kadın, cevabın seks olmadığının; Sanat Sahtekarlığı Müzesi, cevabın eleştirmenleri memnun etmek için yapılan sanat olmadığının; Euphoria, cevabın uyuşturucular olmadığının; Morlaw kasabası, cevabın hukuk kariyeri olmadığının sembolüdür aslında.

NEAL İÇİN CEVAP
Neal, hayatının cevabını yani aşkı bulmak içine yanına aldığı kılıcıyla güzeller güzeli prensesi ejderhadan kurtarır.
Burada Neal, yanına kılıç olarak dürüstlüğü alır. O da “say what you mean, mean what you say” görüşünü hayat felsefesi edinen Chris Cooper’ın canlandırdığı Bill Cody karakteridir.
Prensesi kurtardığı zindansa sadece avukatlardan oluşan Morlaw kasabası ve ejderha da avukatlardır.

YOLCULUKLAR
Filmin başlarında, Spielberg’in Close Encounters of the Third Kind filminden bir sahne vardır. Bu sahnede Neil’in sevgilisi sorar:
“Sen olsan biner miydin o araca, nereye gideceğini bilmeden çıkar mıydın bu yolculuğa?”
Neal, bu soruya cevabını aslında Interstate 60’a çıkarak vermiştir.
Robert Zemeckis’in Polar Express filminde de şöyle bir ifade geçer:
“Trenlerle ilgili bilmen gereken onların nereye gittikleri değil, senin gitmeye karar verip vermediğindir”.
Neal, yolun onu nereye götüreceğini bilmeden yola çıkmaya karar vermiştir.

İŞARETLER
Neal, yola çıkmaya karar verdiğinde, karşısına ona takip edeceği yönü gösteren işaret levhaları çıkar. Algıları açık bir insanın karşısına çıkan hiçbir şey tesadüf değildir.

EN DEĞERLİ HEDİYE
Neal, yol boyunca bir paket taşır. Bu paketi her ne kadar merak etse de, kesinlikle açmayacağına dair söz vermiştir. Paketi teslim ettiğinde artık içindekini merak etmez. Çünkü paketin içindeki her ne olursa olsun, bu paketi taşırken karşılaştığı hikayeler kadar iyi olamaz.

ÖZET
Neal, aynen hayatın anlamını arayan bir derviş gibi yollara düşer, çeşitli kasabalara uğrar ve en önemlisi asıl hediyenin yolculuğun ta kendisi olduğunu öğrenir.
Neal, aynı zamanda karşılaştığı engelleri aşan bir yakışıklı prens gibi güzeller güzeli prensesi ejderhanın kuşattığı zindandan kurtarır.

MERAKLISINA

Sinemanın Ustaları?  – Aralarında O. W. Grant’in de olduğu sinemanın ustaları ve onların öğretileri üzerine yazdığım yazı.