2017 Ağustos ayıydı. Tatil için Rize, Çamlıhemşin’deydim. Çamlıhemşin’den Pokut Yaylası’na doğru gidiyorduk. Hani herkesin fotoğraf çektiği, tek sıra halindeki evlerin olduğu o meşhur yaylaya.

Bir saat süren yolculuğun sonunda başka bir yayla (Sal Yaylası) karşımıza çıktı. Sal, Pokut’tan hemen önce yer alan ve Pokut’a yürüyerek 15 dakika mesafede olan bir yayla. Planımızda Sal’da vakit geçirmek olmasa da gelmişken oraya da uğrayalım dedik.

Sal’da yürürken Pilunç Çayevi adlı bir mekan gördük ve orada oturalım dedik. Buraların yoğurdu güzeldir mantığıyla orada yoğurt yemeye karar verdik. “Hocam” dedim, “biz yoğurt yemeye geldik ama sizin neyiniz meşhurdur, ne yemeliyiz, var mı bize bir öneriniz?” dedim. Garson kız “sütlacımız meşhurdur, buraya sütlaç yemeye turlar gelir” dedi. Biz de sütlaç yemeye karar verdik.

Tatlı sevmeme rağmen sütlaç, benim çok aradığım ya da sık tükettiğim bir tatlı değil. Sütlacı, çok da beklentim olmadan yemeye başladım. “Alt tarafı bir sütlaç, ne kadar iyi olabilirdi ki?” dedim. Fakat, yerken şunu fark ettim: Allah’ım bir sütlaç bu kadar mı lezzetli olur? Sadece bu sütlacı yemek için buraya tekrar gelirim. Hatta bırakın buraya tekrar gelmeyi, bu sütlaç için dünyaya gelinir. Bu sütlaç tek başına bir varlık sebebidir.

Rize’ye yaylaları gezmek, kafa dinlemek ve temiz hava almak için gitmiştik. Gitme nedenlerimiz arasında mükemmel sütlacı bulmak yoktu. Ama yolun hediyesi –her zamanki gibi- aramadığımız bir şeydi.

Bilmiyorum dikkat ettiniz mi? Birçok şey onu arayarak bulunmuyor. O şey her neyse, biz başka bir şeyi ararken karşımıza çıkıyor. O yüzden bir şeyi ararken çok dikkatli olmalıyız. Çünkü biz onu ararken, bizi arayan başka bir şeyle karşılaşabiliriz ve onu fark etmeyebiliriz. İşte bize düşen, kendimizi sadece yola bırakmak ve aradığımız o şeyin ya da varış noktasının bizi kör etmesine engel olmak olmalı.

2018 ilkbaharıydı. Kadıköy’den Karaköy’e gitmek için vapura binmiştim. Vapurda, balığa giden orta yaşlı bir grup erkek karşıma oturdu. İçlerinden birisi, “Balık falan çok önemli değil; giderken ve dönerken yaptığımız bu sohbet var ya, ben bunlar için geliyorum.” dedi.

Eğer bu olay Taoizm’in en eski kaynaklarından The Book Of Chuang Tzu’da geçseydi, hikayenin kahramanı, hikayesini şöyle bitirirdi:

“Ve ben Kadıköylü Ömer, o balıkçıdan nasıl yaşamam gerektiğini öğrendim. O şey, her neyse; onunla bir şeyin sonunda değil; bir şeyin sürecinde karşılaşacağımı fark ettim.”

Bir yol yazısına hoş geldiniz. Yazıya, yola dair iki anımla başlamak istedim. Bu yazıda anılarım dışında, herkesin kesinlikle izlemesi gerekir diye düşündüğüm yol filmlerinden, yolda olmaktan ve yol öğretisinden bahsedeceğim.

Yol filmlerine karar vermeden önce bir yol filmi tanımı yapmak gerekir diye düşündüm ve yol filmini tanımlayan 6 kıstas belirledim. Bir filmin, bir “yol filmi” olması için aşağıdaki 6 kıstası sağlaması gerekiyor.

Yukarıdaki 6 kıstasa göre seçtiğim filmler ise şöyle:

Interstate 60

Scent of a Woman

Kirazın Tadı

The Motorcycle Diaries

Bab’Aziz

Into the Wild

Waking Life

Filmlere geçmeden önce uyarayım, yazılar sürprizler (spoiler) içermekte. Eğer filmler arasında izlemedikleriniz varsa size önerim, o filmi atlayıp diğerine geçmeniz. Hazırsanız yola çıkıyoruz.

Birisi bana “bir film önersene” dediğinde aklıma ilk gelen film olan Interstate 60’ı yukarıda bahsettiğim 6 kıstasa göre inceleyelim.

1. NEDEN?

Filmin kahramanı Neal, kendisine verilen paketi götürmesi için yola çıkıyor.

2. YOL

Neal, yol boyunca haritalarda olmayan Interstate 60’ı takip ediyor.

3. DURAKLAR

Neal, uyuşturucunun serbest olduğu Banton’a, sanat sahtekarlığı müzesinin olduğu Danver’a, sadece avukatların yaşadığı Morlow’a uğruyor.

4. ÖĞRETMEN

Neal’a yolun önemli bir kısmında dilekleri yerine getiren O. W. Grant eşlik ediyor.

5. İÇ YOLCULUK

Interstate 60, aslında Neal’ın iç yolculuğu. Bu yolculukta, Neal kendi cevabını ararken uğradığı her kasaba ya da karşılaştığı her kişi de aslında ona hayatın sunduğu bir cevap.

Hiç doymayan adam, cevabın nefis olmadığının; mükemmel seksi arayan kadın, cevabın arzuları dinlemek olmadığının; Sanat Sahtekarlığı Müzesi cevabın, yaptığın iş ne olursa olsun birilerini memnun etmek için yapmaman gerektiğinin; Euphoria, cevabın uyuşturucular ya da keyif verici maddeler olmadığının; Morlaw kasabası, cevabın kariyer için yaşamak olmadığının sembolüdür aslında.

Peki Neal için cevap ne derseniz, hemen söyleyeyim. Neal’ın cevabı aşktır. Neal’ı bir masal kahramanı olarak düşünün. Neal, hayatının cevabını yani aşkı bulmak için yanına kılıcını alır; güzeller güzeli prensesi ejderhadan kurtarır.

Burada Neal, yanına kılıç olarak dürüstlüğü alır. O da “say what you mean, mean what you say” görüşünü hayat felsefesi edinen Chris Cooper’ın canlandırdığı Bill Cody karakteridir.
Prensesi kurtardığı zindansa sadece avukatlardan oluşan Morlaw kasabası ve ejderha da avukatlardır.

6. BAMBAŞKA BİRİ

Neal eve döndüğünde bambaşka biri midir? Kesinlikle öyledir.

Neal, yol boyunca bir paket taşır. Bu paketi her ne kadar merak etse de kesinlikle açmayacağına dair söz vermiştir. Paketi teslim ettiğinde artık içindekini merak etmez. Çünkü paketin içinde her ne olursa olsun, bu paketi taşırken karşılaştığı hikayeler kadar iyi olamaz.

Neal, adeta hayatın anlamını arayan bir derviştir. Çeşitli kasabalara uğrar ve en önemlisi asıl hediyenin yolculuğun ta kendisi olduğunu öğrenir.

YOL ÖĞRETİSİ

Peki film “yol” adına ne söylüyor?

Filmde Neal ve O. W. Grant, yemek yemek için bir restorana uğrar. Neal, orada bir iddiaya girer ve tüm parasını kaybeder. Yoluna beş kuruşu olmadan devam etmek zorunda kalır. İşte bu anda Neal ile O. W. Grant arasında şöyle bir diyalog geçer:

O sırada Neal’ın karşısına bir kadın çıkar ve otomobili durdurur.

Bu teklif Neal’a cazip gelir ve Neal kadını yanına alır.

O. W. Grant, “Senin paraya ihtiyacın var, o çıkageldi. Sence tesadüf mü?” sözleriyle bize “yol” adına çok önemli bir şey söylüyor aslında: Yolda karşımıza çıkan her şey, aslında bizim için karşımıza çıkıyor. Karşılaştığımız her olay, her kişi aslında bizim problemimize bir çözüm. Bize düşen şey, bunun farkında olmak.

“Her şey yolunda” ifadesini bilirsiniz. İşlerin güzel gittiği, bir tersliğin olmadığı anlarda bu sözü söyleriz.
Bence, bu sözü yanlış kullanıyoruz. “Her şey yolunda” sözü, “ihtiyacın olan her şey, sen yolda olursan karşına çıkacak, senin yolunda olacak” anlamında. Yani söz aslında şu şekilde: (İhtiyacın olan) her şey (senin) yolunda = Her şey yolunda.

Interstate 60 kısaca yol adına şöyle diyor: Sen yola çık, ihtiyacın olan her şey zaten yolunda olacak. 

Scent of a Woman’ı bu listede görmek sizi şaşırtmış olabilir. Fakat Scent of a Woman tam bir yol filmidir.

1. NEDEN?

Filmin kahramanı Charlie Simms, görme engelli Yarbay Frank Slade’e göz kulak olmak için onunla New York’a gitmek zorunda kalır.

2. YOL

Yarbay ve Charlie’ye eşlik eden yol, New York’un kendisidir.

3. DURAKLAR

Charlie ve Yarbay, New York’ta Ferrari showroom’una, Yarbay’ın kardeşinin evine, pek çok lüks restorana uğrar.

4. ÖĞRETMEN

Burada hem Charlie hem de Yarbay öğrencidir. Ve aynı zamanda birbirlerinin öğretmenidir de. Charlie, Yarbay’dan; Yarbay da Charlie’den çok şey öğrenir.

5. İÇ YOLCULUK

Bu yolculuk hem Charlie’yi hem de Yarbay’ı bir iç yolculuğa çıkarır. Charlie kendi iç yolculuğunda konuşup-konuşmama kararını sorgularken Yarbay Slade de kendini intihar etmemek için bir neden arar.

6. BAMBAŞKA BİRİ

Charlie ve Neal eve döndüklerinde artık aynı kişi değillerdir. Charlie, vereceği kararın sonuçlarıyla yüzleşip yine o kararı verme cesareti gösterirken Yarbay Slade de artık daha iyi bir insan olmuştur. Filmin finalini hatırlayalım: Charlie, limuzinle Yarbay’ı evine bıraktığında Yarbay’ın yeğeninin çocuklarına ne kadar iyi davrandığını görürüz. Filmin başında ise Yarbay onlardan nefret etmekteydi.

Yarbay bu yolculuk sonunda intihardan da vazgeçer ve belki -her ne kadar bu düşünceye ikisi de gülse de- kasabaya döndüklerinde birisiyle tanışabileceğini düşünür.

YOL ÖĞRETİSİ

Peki film “yol” adına ne söylüyor? Scent of a Woman, yolun yani hayatın aslında bir tür dans olduğunu söylüyor. Filmdeki o meşhur tango sahnesinden hemen önce Yarbay tangoyu şöyle tanımlar:

Yarbay’ın intihar etmeye çalıştığı sahnede ise Charlie, hayatın aslında bir tango olduğunu söyler.

Scent of a Woman yol adını şunu söylüyor: Hayat yani yol bir danstır. Peki ne için dans ederiz? Bir yere varmak için mi? Bir yere ulaşmak için mi? Dans etmenin tek bir amacı vardır. O da sadece dans etmektir.

Bir Abbas Kiyarüstemi filmi olan Kirazın Tadı, izlemesi zor ve sabır isteyen bir yol filmi. Ama eğer sabrederseniz, size ödülünü sunmakta gecikmiyor.

1. NEDEN?

Filmin kahramanı olan Badii’nin yola çıkmasının nedeni; kendisine intihar etmesinde yardımcı olacak birisini bulmak.

2. YOL

Badii’nin çıktığı yol, İran’ın tam olarak neresi olduğunu bilmediğimiz toprak yolları.

3. DURAKLAR

Kirazın Tadı’nda kahramanın durduğu duraklar, aslında araca konuk olan insanlardır. Badii’nin aracına yol boyunca bir asker, bir din görevlisi ve bir müze çalışanı konuk olur.

4. ÖĞRETMEN

Kirazın Tadı’nda öğretmen, araca en son binen Bay Bagheri’dir.

5. İÇ YOLCULUK

Badii, arabasına aldığı Bay Bagheri sayesinde bir iç yolculuğa çıkar.

Bu yolculuk, Badii’nin kendi intiharını sorgulamasına neden olsa da onu intihardan vazgeçirmeye yetmez.

6.BAMBAŞKA BİRİ

Peki Badii, filmin sonunda başladığı noktaya bambaşka biri olarak döner mi? Badii, evet bir şekilde değişmiştir. Kendi intiharını sorgulamaya başlar ve içten içe intihardan da vazgeçmek ister.

YOL ÖĞRETİSİ

Peki, Kirazın Tadı yol adına ne söylüyor? Kirazın Tadı, yol hakkında diyor ki: Sen intihar gibi kesin bir karar verip içten içe de intihardan vazgeçmek istiyorsan yol, bunu senin adına yapamaz. Yol, karşına ihtiyacın olan cevapları sunacak öğretmenleri çıkarır. Ama yol, cevabı senin adına uygulayamaz. Yol senin adına tercihte bulunamaz.

Walter Selles’in yönettiği The Motorcycle Diaries, Ernesto’yu Che Guevera yapan motosiklet yolculuğunu anlatıyor.

1. NEDEN?

Filmin kahramanı olan Ernesto’nun yolculuğa çıkmasının çeşitli sebepleri var. Arkadaşıyla Güney Amerika turu yapmak istemesi, hayatın onu çağırdığını düşünmesi ya da araştırmalarında yer almak istediği bir doktorla buluşmak diyebiliriz.

2. YOL

Ernesto’nun yolu, Güney Amerika’nın bir ucundan diğer ucu diyebiliriz.

3. DURAKLAR

The Motorcycle Diaries’te Ernesto ve Alberto yol boyunca çeşitli kasaba, şehir, köy, cüzzamlılara özel bakım merkezi ve maden ocağına uğrar.

4. ÖĞRETMEN

The Motorcycle Diaries’te öğretmen, yolun kendisidir. Ernesto’nun yolda karşılaştığı birçok haksızlık ona öğretmen olmuştur.

5. İÇ YOLCULUK

Ernesto bir iç yolculuğa çıktı mı derseniz, Ernesto zaten hep o yolculuktaydı. Ernesto, yol boyunca karşılaştığı pek çok insanın iç yolculuğuna ortak oldu aslında.

6. BAMBAŞKA BİRİ

Filmde geçen “çok fazla haksızlık var” sözü, Ernesto’nun dönüştüğü hali özetler. Her ne kadar Ernesto filmde, başladığı noktaya dönmese de daha sonra döneceğinin -ama bambaşka bir şekilde döneceğinin- bilincindedir.

YOL ÖĞRETİSİ

The Motorcycle Diaries, yol hakkında bize, onun geri dönülemez etkileri olduğunu anlatıyor. Ve aynı zamanda diyor ki, “yol; seni olman gereken insan yapar”.

Nacer Khemir’in yönettiği Bab’Aziz, hikaye içinde hikaye barındıran bir doğu masalıdır. Filmde sevgilisi tarafından çağrılan Bab’Aziz, diğer aşıklarla birlikte düğüne gider. Böyle deyince film, bir Amerikan romantik komedisi gibi dursa da sevgilinin Tanrı, düğünün de ölüm olduğunu kabul edersek Bab’Aziz’in aslında tamamen ruhani bir yol filmi olduğunu söyleyebiliriz.

1. NEDEN?

Kahramanın neden yola çıktığına cevap vermeden önce, filmin kahramanını belirlememiz lazım. Filmde hikayesi anlatılan aslında 2 ana karakter vardır. Ama hiçbiri de filmin kahramanı değildir. Çünkü bu filmin kahramanı bizleriz, yani izleyiciler. O yüzden burada yola çıkma nedeni, bizim filmi izleme sebebimiz. Peki sizin bu filmi izleme nedeniniz ne?

2. YOL

Burada yol herhangi bir yoldur. Bab’Aziz’in de dediği gibi “Dünyadaki insan sayısı kadar Tanrı’ya giden yol vardır.”

3. DURAKLAR

Filmde durak olarak hikayeleri düşünebiliriz. Bab’Aziz’in anlattığı hikayenin her bir bölümü aslında kahramanın uğradığı duraktır.

4. ÖĞRETMEN

Burada öğretmen Bab’Aziz’dir. Öğrenci izleyiciler, yani bizleriz.

5. İÇ YOLCULUK

Filmin tamamının bir iç yolculuk olduğunu söyleyebiliriz.

6. BAMBAŞKA BİRİ

Peki siz, filmi izleyenler filmden sonra aynı mısınız?

YOL ÖĞRETİSİ

Bab’Aziz Sufi öğretiyi esas alıyor. Burada, Şeriat-Tarikat-Hakikat üçlüsünden bahsetmem gerekecek. Şeriat’ı “bilgi” ya da “teorik bilgi”; Tarikat’ı “Yol” ya da “pratiğe dökmek”, Hakikat’ı ise “Ulaşmak” ya da “yolun sonunda bizi bekleyen dönüştüğümüz şey” olarak düşünebiliriz.

Bab’Aziz’de Şeriat, “Aşk”; Tarikat, “ateşe atlamak”, Hakikat ise “yok olmak”tır. Yani hakikate ulaşmamız için kendimizi ateşin içine atıp onun bizi kül etmesine izin vermeliyiz.

Ya da Şeriat, “insanın kendisi” ya da “hayat”; Tarikat yani yol “Aşk”, Hakikat ise “ölüm” diyebiliriz. Hakikate yani Tanrı’ya ulaşmak için hayata aşkla sarılmalıyız diyebiliriz. Burada hayata aşkla sarılmak hayatın karşımıza çıkardığı veya çıkaracağı her şeye kucak açmaktır.

Peki Bab’Aziz yol hakkında ne söylüyor? Bab’Aziz diyor ki “tek bir yol yok”. Yol sayısı insan sayısı kadardır.

Sean Penn’in yönettiği aynı zamanda gerçek bir hikaye olan Into the Wild, gerek müzikleri ve gerekse de Sean Penn’in şiir gibi anlatımıyla harika bir yol filmidir.

1. NEDEN?

Filmin kahramanı Chris McCandless’ı yola çıkmaya zorlayan neden onun günümüz sistemine olan isyanıdır. Kariyerin bir 20. yüzyıl hastalığı olduğunu düşünen Chris, aldığı üniversite eğitimini ailesinin onun için ayırdığı parayı bir kenara bırakır ve kendini doğaya bırakır.

2. YOL

Filmde yol, Chris’i doğaya götüren ve paraya ihtiyacı olduğunda çalışacak iş bulduğu şehirlerarası otoyoldur.

3. DURAKLAR

Filmde durak olarak Chris’in çalışmak ya da kısa bir süre vakit geçirmek için uğramak zorunda olduğu yerleri düşünebiliriz.

4. ÖĞRETMEN

Filmde öğretmen aynı zamanda filmin kahramanı olan Chris’tir. Öğrenciler ise modern dünyanın tüketim sisteminde kendine yer edinmiş üyeleridir. Yani, hepimiz.

5. İÇ YOLCULUK

Chris’in çıktığı doğaya doğru olan bu yolculuk aslında onun kendi iç yolculuğunun bir yansımasıdır. Chris, iç yolculuğuna bu yolculuğa başlamadan çok önce çıkmıştır.

6. BAMBAŞKA BİRİ

Chris, başladığı noktaya dönemese de bambaşka bir insana dönüşmüştür. Bıraktığı “Mutluluk sadece paylaşınca gerçektir” notu ve filmde geçmeyen aşağıdaki sözleri ondaki değişimi net bir şekilde gösterir.

YOL ÖĞRETİSİ

Into the Wild yol hakkında şunu söyler, “insan yolda gerek”. Filme göre insanın doğası yolda olmaktır.

Before Sunrise serisinin yönetmeni Richard Linklater’ın yönettiği Waking Life, önerdiğim arkadaşlarımın çoğunun filmi yarıda bıraktığı, bir daha izlemeyi denemediği, hatta benden film önerisi almayı bıraktıkları bir film. Waking Life, gerek yapım tekniği (film, önce gerçek oyuncularla çekiliyor, sonra üzerine animasyon giydiriliyor) gerekse de sorduğu felsefi sorular yüzünden izlemesi oldukça zor bir film.

1. NEDEN?

Filmin kahramanı Wiley’in neden bu yola çıktığını bilmesek de tahmin edebiliriz. Wiley de hepimiz gibi aynı sorunun cevabı için bu yolculuğa çıkmıştır: Tüm bunlar ne için?

2. YOL

Filmdeki yol, Wiley’in çeşitli felsefecilere gitmek için kullandığı sokaklar ve caddelerdir.

3. DURAKLAR

Duraklar ise Wiley’in sorular sorduğu insanlardır.

4. ÖĞRETMEN

Wiley’nin karşılaştığı daha doğrusu soru sorduğu her kişi onun bir öğretmenidir.

5. İÇ YOLCULUK

Wiley bir iç yolculuğa çıkıyor mu derseniz, tüm bu filmin aslında Wiley’nin bir iç yolculuğu olduğunu söyleyebilirim.

6. BAMBAŞKA BİRİ

Wiley döndüğünde bambaşka biri midir? Sorduğu sorulara aldığı cevapları düşünürsek onun artık başka biri olduğunu söyleyebiliriz.

YOL ÖĞRETİSİ

Waking Life, yolla ilgili şunu söylüyor “hiçbir zaman varmayacaksın, ama aynı zamanda hep orada olacaksın”. Daha az havalı bir şekilde söylemem gerekirse, film aslında şunu diyor: “Kardeşim, sen varmak istediğin o yeri, o tek yeri unut. Yoldayken sürekli yeni bir yere varıyorsun”.

Seçtiğim filmlerden çıkardığım yol öğretisini aşağıdaki şekilde özetleyebilirim:

* KAPAK FOTOĞRAFI: The Motorcycle Diaries