Herhangi bir filmi tekrar izlediğinizde, izlediğiniz film yine o aynı film midir? Bence değildir. Çünkü film aynı olsa da siz farklısınızdır. Ve filmi, onu izleyenden bağımsız düşünmemek gerekir. Hatta her aynı film, kendinizi tanımak için yeni bir fırsattır. Sevdiğiniz filmleri belli aralıklarla tekrar izleyin ve bu izleyişinizde nelere dikkat ettiğinize bir bakın. Umarım, dikkatinizi çeken farklı şeyler bulursunuz. Meet Joe Black filmini yıllar sonra (tam 20 yıl) tekrar izledim. İlk izlediğimde, sadece güzeller güzeli Claire Forlani (filmdeki Susan) dikkatimi çekmişti. Bu izleyişimde ise filmdeki Tasavvuf göndermeleri gözüme çarptı.

Filmin daha başında William Parrish’in (Anthony Hopkins) ile kızı Susan (Claire Forlani) arasında bir diyalog geçer. William’ın kızı Susan’ın sevgilisiyle ilgili şüpheler vardır. William, kızının aşkını sorgular. William’a göre Susan ile sevgilisi Drew’in ilişkisinde heyecan yoktur.

Burada dikkatimi çeken iki şey var. Birisi “Ben senin süpürülmeni istiyorum” cümlesi. Diğeri de “Derviş gibi dans et” ifadesi. William’ın aynı konuşmada hem “süpürülmek” hem de “derviş” sözcüklerini tesadüfen kullandığını düşünmüyorum. Filmin hemen başındaki bu ifadeler bize, filmin sonrası hakkında çok önemli bir ipucu veriyor. Filmde, bir süpürülmeye ve bir dervişin dansına şahit olacağız.
Süpürülme, temelde bir kuvvetin etkisiyle olduğunuz yerden başka bir yere taşınmadır. Çaresizce sürüklenmedir. Engel olamadığınız bir gücün etkisiyle bir o yana bir bu yana salınmadır. Yani aşktır. William, kızı Susan’ın aşık olmasını istemektedir. Ama nasıl bir aşk? Dervişin dansı gibi bir aşk.
Derviş’i Sufi öğretideki öğretmen ya da rehber olarak düşünebiliriz. Dervişin dansı, “yok olmaktır”. Yani dünyaya ait tüm dertleri unutup yaptığın şeyle bir olmaktır. Herhangi bir dansı düşünün. Dansta bir yere ulaşma amacı yoktur. Dansta, önceki danslarınızı ya da sonra yapabileceğiniz figürleri de düşünmezsiniz. Danstaki tek amaç sadece dans etmektir. Eylemin kendisi yani dans ödüldür.

Filmdeki aşkı ayrı ayrı inceleyeceğim.

Susan’ın Aşkı
Filmi hatırlayalım. Susan, kafede genç bir erkekle tanışıyor. Onunla kısa bir süre flört ediyor ve o erkekten hoşlanıyor. O erkek de Susan’dan hoşlanıyor. Ama o genç erkek maalesef kısa bir süre sonra trafik kazasında ölüyor.
Ölüm ise o erkeğin bedeninde Susan’ın babasının karşısına çıkıyor. Bir akşam yemeğinde karşılaşan Susan ve o erkek yani Joe Black birbirlerinden etkileniyorlar ve Susan, Joe’ya aşık oluyor. Ama Susan aslında Joe Black’e değil, o kafede tanıştığı erkeğe aşık olmuştu.
Filmin sonlarında William’ın doğum günü partisinde, Joe Black ile William’ın diğer kızının kocası Quinc sohbet ediyor. Aşkı konusunda ne yapacağını bilemeyen Joe Black yani ölüm, bir bakıma akıl istiyor. Bu sohbette Quince, bir aşk tanımı yapıyor ve aynı zamanda Joe Black’e ne yapması gerektiğini söylüyor.

İşte bu konuşmadan sonra Joe Black, Susan’a kendisinin “ölüm” olduğunu söylemeye karar veriyor. Ama Joe Black bunu sözle değil, hissettirerek yapıyor. Joe Black, Susan’a veda etmek için onun yanına gidiyor. O sırada çift birbirine sarılırken Susan birden kendini geri çekiyor ve büyük bir ürpertiyle Joe’ya bakıp şöyle diyor: Sen başka birisin.

Susan, Joe’nun kafede tanıştığı o erkek olmadığını anlıyor. Hatta yüzündeki korku dolu ifadeden Joe’nun ölüm olduğunu da anladığını görüyoruz. Ama yine de “sen ölümsün” demiyor. “Sen Joe’sun” diyor. Susan bunu diyerek aslında kendisini ölüme teslim ediyor. Susan, onun ölüm olduğunu umursamıyor. Susan, kendisini ölüme götürecek aşkı tadıyor ve yine de kendisini bunun içine atıyor. Aynen üçüncü kelebek gibi.

Joe’nun Aşkı
Joe yani ölüm, Susan’a aşık oluyor ve giderken onu da yanında götürmek yani Susan’ı da öldürmek istiyor. Bu düşüncesini de William’a söylemekten geri durmuyor.

Joe Black, Susan’ın yanına gidiyor ve ona kendisinin ölüm olduğunu hissettiriyor ama onu yanında götürmüyor. Susan’ı öldürmüyor. Onun yerine kendisini öldürüyor. Ve bedenini aldığı kafedeki genci Susan’a geri getiriyor.

Ölüm Bir Döngüdür
Hayat ve ölüm döngüsü (bir hayatın ancak başka bir ölümle gerçekleşmesi) neredeyse tüm efsanelerin mitlerin kökeninde var. Yeniden doğum için bir ölüm şarttır. Bir ölüm gerçekleşmeli ki başka bir doğum başlasın. Filmde Susan’ın kafede tanıştığı genç hemen kafeden çıkınca bir trafik kazasında ölüyordu. Bu gencin yeniden doğması için de bir ölüm gerçekleşmeli. Bu ölüm de baba William’ın ölümüyle gerçekleşiyor. Joe Black, William ile doğum günü partisini terk edince kafedeki genç tekrar aynı bedende ortaya çıkıyor.

Ölüm Bir Partidir
Tasavvuf’ta ölüm aslında düğün gecesidir ve kutlanması gerekir. Filmde de William’ın ölüm gününün aynı zamanda doğum günü olması ve doğum gününün görülmemiş bir partiyle kutlanması tesadüf değil. Hatta Joe Black’in William’ı yanına aldığı an havai fişeklerin patladığını görüyoruz.

Ölüm Yeni Bir Yolculuktur
Joe Black, William’ın karşısına çıkmadan önce ona bir kalp krizi yaşatıyor. Yani aslında William’ın öleceği doğum günü partisinde de onu bir kalp kriziyle öldürebilir. Ama bunu yapmıyor. Onun yerine onu alıp bir yolculuğa çıkıyor. Çünkü ölüm bir son değil, yeni bir yolculuktur.

Joe Black’in yani ölümün tanışmak için William’ı seçmesi tesadüf değil. Çünkü William sevgi dolu aynı zamanda başarılı bir adam. En azından Joe Black ondan böyle bahsediyor. Ama biz Joe Black’in neden William’ı seçtiğini onun doğum gününde anlıyoruz. William, doğum günü konuşmasında şöyle diyor:

Joe Black’in yani ölümün William’a hayran olmasını sağlayan şey işte bu bakış açısı. William’ın zenginliği sahip olduğu şirket veya mal mülkte değil. Onu zengin yapan şey, hiçbir şey istememesi. Mevlana, isteksizliği cennete kılavuz olarak görüyor (Mesnevi, Cilt: III, 4467).
İmparatordan daha çok filozof olan Marcus Aurelius ise isteksizliği pratikte uygulamak için şöyle bir öneride bulunuyor: Sahip olmadığınız şeye sanki hiç var olmamış gibi davranın (Meditations, Book: VII)

İstememek mi, daha neler!
“Tamam da bu William denen adam aşırı zengin birisi. Tabii ki o ‘hiçbir şey istemeyin’ diyebilir. Ben de o kadar zengin olsam ben de derim.” diye düşünebiliriz. Ama ben o şekilde düşünmüyorum. Ben, bir şeyi reddetmenin ona sahip olmak olduğunu düşünüyorum. Bir şeyden vazgeçmenin, o şeyin sizin olmasını sağladığını biliyorum. İlişkileri bir düşünün (şaka şaka).
İsteksizlik daha zengin bir dünya sunuyor. Çünkü bir şeyi arzuladığımızı ya da çok istediğimizi bir düşünelim. Onu arzulamak gözümüzün başka hiçbir şey görmemesini sağlayacak. O sırada belki de pek çok fırsatı ya da olasılığı kaçıracağız. Ama ne önemi var, istediğim şey gerçekleşsin bana yeter diyebilirsiniz.
Şimdi de o şeye sahip olduğumuzu düşünelim. Ne olacak bu durumda? Önce o şeye alışacağız, onu kanıksayacağız, bu şey bizim sanki hep olan bir gerçekliğimize dönüşecek. Ve bir noktadan sonra her şey eskisi gibi olacak. Bu duruma hedonic treadmill deniyor. Hatta size çok ilginç bir araştırmadan bahsedeyim:
Bir araba kazasında felç olan birisiyle, piyangodan büyük ikramiye kazanan birisini düşünün. Eminim, ikisinin de bir sene sonraki mutluluk seviyelerinin aynı olması size garip gelecektir. Ama bir araştırma gösteriyor ki bu iki kişi, bir sene sonra neredeyse eşit derecede mutlu (Dan Gilbert. The Surprising Science of Happiness. 2004).
Büyük ikramiyeyi kazanan kişi ilk başta aşırı mutlu olmasına rağmen zamanla bu duruma alışıyor, onu kanıksıyor. Felç geçiren kişi de ilk başta oldukça mutsuz oluyor, sonra bu durum onun gerçeği oluyor ve bunu kabulleniyor. Sonuçta bu iki kişi de bir yıl sonunda eşit derece mutlu oluyor.

Joe Black, yönetmen Martin Brest’in aşk ve ölümü anlamaya çalıştığı filmdir. Martin Brest, aşk ve ölümü Tasavvuf’la anlamayı denemiştir. Film göre aşk, kendini öldürmektir. Ölüm ise başka bir yolculuktur. Ve ölümün size hayran olmasını istiyorsanız her güne şu cümleyle başlayın: “Başka hiçbir şey istemiyorum”.

Size büyü yaptılar ve çok yaşlandınız. Artık burada kalamazsınız. Gitmeniz lazım. Belki de lanetlendiniz. Laneti çözmek için şehirden ayrılmanız gerekiyor. Ya da bir balıksınız ve insan olmak istiyorsunuz. Suyu terk etmeniz lazım. Belki de 13 yaşında bir cadısınız. Ve cadılar 13 yaşına geldiğinde evden ayrılmak zorunda. Veya ortada hiçbir neden yokken başka bir şehre taşınıyorsunuz. Eğer böyle bir şey yaşıyorsanız, o zaman siz bir Miyazaki karakteri olabilirsiniz. Çünkü neredeyse her Miyazaki filmi, kahramanın bir yolculuğa çıkmasıyla başlıyor.

Ben de bu yazıda bir yolculuğa çıkıyorum. Miyazaki’nin anlam arayışı yolculuğuna… Yazıda, filmlerden bahsederken filmlerdeki pek çok sürprize de yer verdim. Ama bunun bir önemi yok. Çünkü filmleri izlememiş olsanız da bu yazıyı gönül rahatlığıyla okuyabilirsiniz. Çünkü Miyazaki filmlerinin en büyük sürprizi, sizi çıkardığı yolculuk. Ve o yolculuğa bu yazıyı okuduktan sonra çıkarsanız, belki o yolculuk size daha anlamlı gelebilir. En azından bu yazıda yapmaya çalıştığım şey bu.

Yaşadığınız, ait olduğunuz yerden ya da evinizden ayrılmak Miyazaki filmlerinin merkezindedir. Bu ayrılış için için bazen bir neden gerekir. Örneğin Prenses Mononoke’de Ashitaka’yı lanetli bir domuz zehirler. O da panzehri bulmak için köyünden ayrılmak zorunda kalır.

Kiki’s Delivery Service’te (Küçük Cadı Kiki’de) ise Kiki bir cadıdır. Ve cadılar 13 yaşına geldiğinde bağımsız yaşamak zorunda olduğu için film Kiki’nin, ailesinin yanından ayrılmasıyla başlar.

My Neighboor Totoro (Komşum Totoro) ve Spirited Away’de (Ruhların Kaçışı’nda) ise film bir taşınmayla başlar. Ve karakterlerin neden taşındıklarını bilmeyiz.

Evden ayrılmak için bazen de illa bir neden gerekmez. Küçük Deniz Kızı Ponyo’da olduğu gibi deniz, sizi bir şekilde bir kıyıya sürükler.

Bazense ayrılmak sizin tercihinizdir. Örneğin Howl’s Moving Castle’da (Yürüyen Şato’da) olduğu gibi. Sophie, cadı tarafından bir büyüye maruz kalınca çok yaşlanır. Yaşlı bir şekilde yaşadığı yerde görünmek istemez ve oradan ayrılır.

Peki Miyazaki için insanın varlık sebebi yani bu hayattaki anlamı nedir?

Miyazaki sinemasına göre hepimiz, dünyaya bir yetenekle geliriz. Ve dünyaya gelme sebebimiz de sahip olduğumuz bu yeteneği ortaya çıkarmaktır. Örneğin Kiki’s Delivery Service’te (Küçük Cadı Kiki’de) Kiki, bir cadı olduğu için son derece kolayca uçabilmektedir. Süpürgesine atlaması yeterlidir. Ama bir gün, uçma yeteneğini kaybeder. Uçmaya çalışırken süpürgesi de kırılınca kendine yeni bir süpürge yapmaya başlar. O sırada Kiki’nin ormanda tanıştığı ressam arkadaşıyla aralarında şu diyalog geçer:

Miyazaki’ye göre eğer bir yeteneğiniz varsa, onu sırf bu yetenek sizde var diye kullanamazsınız. Kiki, sırf bir cadı olduğu için ya da uçmak istediği için uçamaz. Peki yeteneğini kullanabilmesi, tekrar uçabilmesi için ne yapmalı?

Kiki’nin tekrar uçabilmesi için ilhamını bulması gerekiyordu. Çünkü Miyazaki’ye göre, sahip olduğumuz yeteneği kullanmak için bir ilhama yani bir “nedene” ihtiyacımız var. Peki bu “neden” ne? Sizden daha büyük bir amaca hizmet eden bir sebep olması yeterli.

Filmin sonlarına doğru Kiki, arkadaşı Tombo’nun tehlikede olduğunu görüyor. Tombo, arızalanan bir zeplinin içinde havada süzülmektedir. Ve düşmemek için de zeplinin ucuna tutunuyor. Ama zeplin de saat kulesine çarpmak üzeredir.

Kiki’nin Tombo’yu kurtarması için uçması gerekir. Ama yeteneğini kaybetmiştir, nasıl uçabilir ki? Üstelik, süpürgesi kırılmış ve kendisine yeni bir süpürge yapamamıştır henüz.

Kiki o sırada, yoldan gördüğü bir çöpçünün süpürgesini alır. Onunla uçmaya başlar. Çünkü, uçmak için süpürgeye ihtiyacı yoktur. Sadece bir nedene ihtiyacı vardır. Arkadaşını kurtarmak da çok iyi bir nedendir.

Miyazaki filmlerinde, ihtiyacı olana yardım etme kavramı o kadar merkezdedir ki kahramanlar düşmanlarına bile yardım eder.

Örneğin Howl’s Moving Castle’da (Yürüyen Şato’da) Sophie bir büyücü tarafından yaşlı bir kadına dönüştürülür. Sophie, yaşlı bir kadın olarak hayatına devam eder. Günün birinde kral, tüm büyücüleri saraya davet eder. Howl’u temsilen de Sophie gider. Sophie orada, kendisini yaşlı bir kadına dönüştüren büyücüyü de görür. Fakat çok geçmeden, sarayın davetinin bir tuzak olduğu anlaşılır. Sarayın büyücüsü Suliman, Howl’u yakalamak için düzenlemiştir bu daveti. Sophie, bunun bir tuzak olduğunu anlayınca oradan kaçması gerekir. Ama kaçarken diğer büyücüyü de yanına alır. Yani kendisini yaşlıya çeviren kadını. Hatta o büyücünün bakımını da üstlenir ve Howl’un şatosunda ona bakar.  

Nausicaä of the Valley of the Wind (Rüzgarlı Vadi’de) Nausicaa, prenses Kushana’nın önderlik ettiği Tolmek halkı tarafından rehin alınır. Fakat başka bir topluluk olan Pejiteliler, Tolmeklilere saldırdığında Nausicaa, kendisini kaçıran Kushana’yı kurtarır.
Nausicaa aynı zamanda, çürüten denizin içine daldığında, bir yaratık tarafından saldırıya uğrayan Pejiteli Asbel’i de kurtarır.
Nausicaa, kimin yardıma ihtiyacı varsa onun yanındadır. Bu, düşmanı olsa bile değişmez.

Porco Rosso’da (Kırmızı Kanatlar’da) bir pilot olan Porco, ezeli düşmanı Amerikalı Curtis’le düelloya kalkışır. İki pilot, gökyüzünde birbirini alt etmeye çalışır. Fakat Porco, düşmanı Curtis’i defalarca vurma şansı yakalar, ama hiçbirinde ona ateş etmez. Çünkü Porco, katil değildir.

Prenses Mononoke’de Ashitaka, lanetlenmiş bir domuz tarafından saldırıya uğrar ve koluna, onun zehri bulaşır. Ashitaka, panzehri bulmak için ormana doğru yolculuğa çıkar. Ormanda ilerlerken kurtların saldırısı sonucu yaralanmış köylülerle karşılaşır. Ashitaka, o yaralı köylüleri gördüğü an, yolculuğunun amacının onları sağ salim evlerine götürmek olduğunu anlar.

Prenses Mononoke, Ormanın Ruhu’nu korumak isteyenlerle ormanı kendi çıkarı için kirletenlerin savaşıdır aslında. Ormanda kurtlar tarafından yetiştirilen ve Ormanın Ruhu’nu koruyan Mononoke ile ormandaki madenlerden demir üreten ve ormanı kirleten Demir Şehri’nin lideri Leydi Eboshi’yi savaşırken görürüz. Ashitaka, onları görünce, birinin kazanması için diğerine yardım etmez. Ashitaka, sadece kavganın bitmesini sağlar. Aslında her iki tarafa da yardım eder.

Başka bir sahnede ise Leydi Eboshi, bir geyikte hayat bulan Ormanın Ruhu’nu öldürmeye çalışır. Fakat Ashitaka, Ormanın Ruhu’nun zarar görmesini engellemek ister. Ama Eboshi’ye de zarar gelmesini istemez. Çünkü Eboshi’nin yaşayıp doğru yolu kendisinin bulması gerekir. Çünkü Leydi Eboshi şimdi ölürse, asla doğru yolu bulamaz.

Prenses Mononoke, Ashitaka’nın lanetli bir domuz tarafından zehirlenmesiyle başlar. Bu domuz, aslında ormanda yaşayan ve ormanı korumak isteyen domuz sürüsünün lideriydi. Fakat, ormanı sömüren ve madenlerde demir üreten Demir Şehri’nin lideri Leydi Eboshi, kendisine engel olarak gördüğü domuzları katleder. Ashitaka’ya saldıran bu lanetli domuz da aslında Leydi Eboshi’nin kurşununu yediği için zehirlenmişti. Domuzun içindeki nefret ve intikam duygusu da onu lanetli bir domuza yani iblise çevirmişti.

Prenses Mononoke’de filmin sonlarına doğru bir keşişin, Ormanın Ruhu’nu öldürmek istediğini anlıyoruz. Çünkü, yerel inanışa göre Ormanın Ruhu’nun kafasını taşıyan, aynı zaman da ölümsüzlüğe de kavuşuyordu. Keşişe, Demir Şehri’nin lideri Leydi Eboshi de yardım eder ve birlikte Ormanın Ruhu’nu öldürürler. Ama, Ormanının Ruhu’nu öldürdüklerinde durum pek de düşündükleri gibi gitmez. Ormanın Ruhu, ormana saldırmaya başlar. Yani herkesin içinde bulunduğu o ormana.

Aslında burada Ormanın Ruhu ya da doğanın, kişinin sevgi dolu ruhu olduğunu söyleyebiliriz. İçinize nefret ya da intikam düşüncesi girerse -aynen domuzda olduğu gibi- başkalarına saldırırsınız. İçinize açgözlülük girerse de -aynen keşiş ve Leydi Eboshi’de olduğu gibi- ormana yani kendi ruhunuza saldırırsınız. Kendi ruhunuzla savaştığınızda ise kazanan olmaz. Aynen, keşişin ölümsüzlüğü elde etmek için Ormanının Ruhu’nun kafasını ele geçirmesine rağmen, Ormanın Ruhu’nun herkesin içinde yaşadığı ormana saldırması gibi.

“Miyazaki filmlerinin kazananı kimdir?” diye sorarsanız cevabım, sevgisini gösterenler olacaktır. Peki, sevgiyi göstermek ne kazandırıyor?

Sevmek gençleştirir.
Howl’s Moving Castle’da (Yürüyen Şato’da) Sophie, filmin başında bir büyücü tarafından lanetlenir ve büyü sonucu yaşlı bir kadına dönüştürülür. Sophie, 20’li yaşlarında olmasına rağmen, hayatına 70 yaşında bir kadın olarak devam etmek zorunda kalır. Filmin ortalarında yaşlı Sophie’yi sarayın büyücüsü Suliman’ın yanında görürüz. Sophie, Suliman’la konuşurken Howl’dan bahsetmeye ve Howl’u korumaya başlar. Farkında olmadan Howl’u ne kadar çok sevdiğini anlatır. Sophie’nin Howl’a olan sevgisini ifade etmesi büyüyü bozar ve Sophie gençleşmeye başlar.  Sevgisini ifade etmek, Sophie’yi gençleştirir. Sophie, büyüden önceki genç haline döner. Yani 20’li yaşlarına…

Ama Sophie sözlerini bitirince, yani Howl’dan bahsetmeyi bırakınca, tekrar eski yaşlı haline döner.

Filmin başka bir sahnesinde ise Howl ve yaşlı Sophie’yi Howl’un şatosunda görürüz. Bir büyücü olan Howl, Sophie’ye sürpriz yapar ve şatoyu bir eve dönüştürür. Bu ev Sophie’ye tanıdık gelir. Çünkü bu ev, Sophie’nin bir cadı tarafından yaşlı bir kadına dönüştürülmeden önce yaşadığı evdir. Yaşlı Sophie, kendi evini gördüğünde yine gençleşmeye başlar. Howl’un Sophie’ye böyle bir sürpriz yapması, ona sevgisini göstermesi yani Sophie’nin sevildiğini hissetmesi de onu gençleştirir. Ama bu dönüşüm, diğeri kadar etkili değildir. Sophie, sevgisini ifade ettiği andaki kadar gençleşmez. Yine de gençtir ama.

İlginç bir şekilde Sophie, en genç haline kendi sevgisini ifade ettiğinde bürünür.

Sevmek sihirdir.
Küçük Deniz Kızı Ponyo’da, bir balık olan Ponyo, sihir yaparak birçok problemi çözebilmektedir. Örneğin, oyuncak bir kayığı dev bir tekneye çevirebilmektedir. Ya da ağlayan bir çocuğu tek bir hareketiyle susturabilmektedir. Filmde insana dönüşen Ponyo’nun sihir yaparken balığa dönüştüğünü görürüz. Örneğin ağlayan çocuğu sustururken ya da oyuncak tekneyi büyüttüğü sırada balığa dönüşür.

Ama sevdiği kişi olan Sosuke’nin yanında olmak için de insan olması gerekir. Ponyo sonunda, tüm bu sihir gücünden Sosuke için vazgeçer. Ve insan olmayı seçer.

Sevmek, sana kim olduğunu hatırlatır.
Spirited Away’de (Ruhların Kaçışı’nda) Chihiro, diğer dünyaya geçiş yaptığında ismini unutur. Ve ona, cadı tarafından yeni bir isim verilir. Çünkü bu dünyadaki herkesin ismi, cadı tarafından çalınmıştır. Chihiro’nun yeni ismi de “Sen” olur.
“Sen”, sevdiği kişiyi yani Haku’yu düşündükçe kendi ismini de hatırlar. Ve Haku’ya da kendi ismini hatırlatan “Sen” olur.

Miyazaki filmlerinde dikkat ettiğim diğer bir şey de Zen Budizm’deki “samsara” düşüncesinin filmlere hakim olması. Samsara’yı doğum ve ölümlerden oluşan yaşam döngüsü şeklinde tanımlayabiliriz. Peki ama nasıl bir döngü?

Öncelikle samsara, reenkarnasyon gibi düşünmemek lazım. Çünkü reenkarnasyon’da kişinin bireysel ruhu, o öldükten sonra yeni bir bedende tekrar hayat buluyor. Oysa Samsara’yı, tek bir özün yani tek bir ruhun; yaşamı deneyimlemesi olarak görmek gerek. Yani aynı ruh ya da aynı öz, yaşamı bizler aracılığıyla sürekli deneyimliyor.

Konuyu daha iyi açıklayabilmek için okyanus-dalga örneğini vereceğim. Yükselen dalgaya doğum, alçalan dalgaya da ölüm diyelim. Dalganın yükselmesiyle ben doğuyorum, alçalmasıyla da ben ölüyorum. Fakat ben ayrı, bağımsız, tek başına hareket edebilen bir dalga mıyım? Hayır, ben okyanusun hareketiyim. Aynen senin gibi. Senin hayatın da başka bir dalga.

Her birimizin içinde yer alan bu öz yani okyanus da dalgalar ile hayatı deneyimliyor. Okyanusun, tüm bu dalgalarıyla yükselip alçaldığı döngüye de samsara diyoruz.

Bu bakış açısı bizim bu topraklara çok da yabancı değil aslında. Aynı düşünceye Kul Nesimi’nin Haydar Haydar adlı eserinde de rastlarız.

Bu dizelerdeki özne, hepimizin içinde yer alan ve benim öz diye ifade ettiğim şey. Bu öz, bir kuş aracılığıyla gökyüzüne çıkıp alemi seyrediyor. Aynı zaman da yeryüzündeki bir insan aracılığıyla da seyrediliyor. Peki bu samsara düşüncesi yani sonsuzluk fikri, Miyazaki’de nasıl yer buluyor?

Spirited Away’de (Ruhların Kaçışı’nda) Chihiro, küçükken nehre düştüğünü ve o nehrin adının da Kohaku olduğunu hatırlar. O sırada Haku da aslında o nehrin kendisi olduğunu hatırlar. Haku, Kohaku Nehri’dir. Chihiro’nun Haku’ya aşık olduğunu düşünürsek Chihiro aslında düştüğü nehre aşıktır. Nehrin bir insanda yani Haku’da vücut bulmasını da sonsuzluğun bir bedende vücut bulması olarak düşünebiliriz. Buradan hareketle Miyazaki’nin Mevlana gibi düşündüğünü söyleyebiliriz.

Chihiro da surete değil, Öz’e aşıktır. Yani Haku’ya değil, ebedi olan Asıl’a -Kohaku Nehri’ne- aşıktır.

Spirited Away’de (Ruhların Kaçışı’nda) Chihiro, Haku’dan ayrılmak zorunda kalır. Çünkü, Chihiro kendi dünyasına dönmek zorundadır. Bu sırada Haku ile Chihiro arasında şöyle bir diyalog geçer:

Lupin III: The Castle of Cagliostro’da (Kagliostro’nun Şatosu’nda) Lupin, Clarisse’den ayrılmak zorunda kalır. Çünkü Lupin bir hırsızdır ve polis onun peşindedir. O sırada Lupin’in ayrılışını izleyen Clarisse yanındaki bahçıvana şöyle der:

Howl’s Moving Castle’da (Yürüyen Şato’da) Sophie’yi filmin sonlarına doğru Howl’un çocukluğundaki bir anda görürüz. Bu an, Howl’un kendi kalbini Calcifer’e yani Ateş İblisi’ne verdiği andır. O sırada Sophie, Howl’a şunları söyler:

Howl’un Yürüyen Şato’sunu yürüten şey, şatonun kazan dairesindeki ateşin içindeki kalptir. Yani Howl’un şatosu Howl’un kalbi sayesinde yürümektedir. Nereye mi? Sophie’ye.

Peki Chihiro, Haku’ya; Sophie, Howl’a ve Lupin de Clarissa’ya nasıl kavuşacaktır Sophie ve Howl, aynı hikayede yani Howl’s Moving Castle’da birbirlerine kavuşurlar. Ama Chihiro’nun Haku’yla ve Lupin’in Clarisse ile kavuşması ise başka bir hikayededir. Hatta başka vücutlar aracılığıyla gerçekleşir. Nasıl mı?

Yukarıda bahsettiğimi samsara düşüncesini hatırlıyorsunuz değil mi? Sonsuz yaşam döngüsü. Aynı Öz’ün, bizler aracılığıyla dansı yani. Okyanusun dalgalar aracılığıyla hareketi.

Lupin ve Clarissa, bu hayatta karşılaşamayacak olsalar bile başka bir hayatta Lupin ve Clarissa olmayarak karşılaşacaklar. Çünkü Lupin ve Clarissa’nın ya da Haku ve Chihiro’nun içindeki öz, diğer herkeste olan özle aynı. Başka bir zamanda gerçekleşecek herhangi iki kişinin karşılaşması da aslında, Lupin ve Clarisse’in ve Haku ve Chihiro’nu karşılaşması. Yani, her birimizin içinde bulunan aynı özün başka insanlar aracılığıyla kendisiyle karşılaşması.

Peki Miyazaki, bu karşılaşmayı gerçekleştiriyor mu? Miyazaki tüm karakterlerini, içinde hiçbir sihrin, büyünün ya da doğa üstü bir karakterin olmadığı 2013 yapımı son filminde The Wind Rises’ta (Rüzgar Yükseliyor’da) bir araya getiriyor.

Filmin kahramanları Jiro ve Nahoko bir tren yolculuğunda ilk kez karşılaşırlar. Jiro’nun şapkası, rüzgarın etkisiyle uçar. Nahoko da şapkayı yakalayıp Jiro’ya verir.

Bu ilk karşılaşma sırasında pek bir şey yaşanmaz. Fakat bulundukları tren, şehre varmadan hemen önce şehirde bir deprem olur. Tren rayından çıkar. Herkes oradan uzaklaşmaya çalışırken Jiro, Nahoko’yu görür. Nahoko’nun arkadaşı yaralanmıştır. Jiro, hemen ona yardım eder. Kırık olan ayağına destek olması için cetvelini verir. Aynı zamanda gömleğiyle de su taşır.

Nahoko da daha sonra cetvel ve gömleği teşekkür amaçlı Jiro’nun üniversite yurduna bırakır. Bunu öğrenen Jiro, Nahoko’ya ulaşmak ister ama Nahoko çoktan ayrılmıştır. Jiro Nahoko’nun evine gider ama evlerinin yıkıldığını öğrenir. Böylece Nahoko’nun izini kaybeder.

Bu olaydan yıllar sonra Nahoko artık bir mühendistir ve uçak tasarlamaktadır. Bir iş gezisinde otele gider. Parkta yürürken bir kadının şemsiyesi rüzgarın etkisiyle uçmaya başlar. Jiro, hemen koşar ve şemsiyeyi yakalar. Kadına vermek için yanına gittiğinde o kadının Nahoko olduğunu anlar.

Bu olaydan birkaç gün sonra Nahoko’yu bir göl kenarında görürüz. Jiro, ona orada ne yaptığını sorduğunda ise Nahoko şu cevabı verir.

Miyazaki için anlam arayışı, bulunduğumuz ortamı terk etmekle, bir yolculuğa çıkmakla başlar.
Bu yolculukta, kendi yeteneğimizi keşfederiz.
Fakat bu yeteneği kullanabilmemiz için kendimizde daha büyük bir amaç bulamamız gerekiyor. Yetenek, ancak daha büyük bir amaca hizmet ettiğinde çalışıyor çünkü.
Bu yolculukta aynı zamanda bir görevimiz de vardır. O da ayırt etmeden ihtiyacı olan herkese yardım etmek.
Yolculukta birileriyle de karşılaşır, en büyük sihir olan aşkı tadarız. Bu sayede gençleşir ve kim olduğumuzu hatırlarız.
Peki o kişiyle tekrar karşılaşacak mıyız? Kesinlikle. Belki bu hayatta belki de bambaşka bir vücutta başka bir hayatta.

Sinemada anlam arayışı üzerine yazdığım diğer yazılara göz atmak isterseniz:

Eternal Sunshine’ın senaristi Charlie Kaufman'ın Anlam Arayışı

Before Sunrise serisinin yönetmeni Richard Linklater Sinemasında Anlam Arayışı

Hep bir arayış içinde olan Jim Carrey'nin Anlam Arayışı

Bizim apartmana girdim. Saat gecenin bir buçuğu, kulağımda kulaklık… Bir gün önce keşfettiğim bir şarkıyı bir milyonuncu kez dinliyorum. Asansörü çağırdım. Beklerken de gözlerimi kapattım, dinlediğim şarkıyı adeta yaşıyorum. Ellerimi şarkının ritmine göre hareket ettiriyor, dans ediyorum. Gecenin bu saatinde kimsecikler de yok orada.
“Affedersiniz” diye bir ses duydum. Ses, hemen arkamda duran ve bana tuhaf bir şekilde bakan bir kızdan gelmekteydi. Asansöre geçmesi için ona yol vermemi istedi. Bu arada, ben şarkıyı yaşarken asansör gelmiş, fark etmemişim. Önünden çekildim. Kız bana tuhaf bir şekilde bakarak asansöre bindi ve gitti. Hatta giderken de kafasını sallıyordu.

O an yukarıya bakıp Tanrı’yı, Evren’i, Sistem’i alkışladım. “Helal olsun” dedim. 11 yıldır yaşadığım bu apartmanda, böyle bir komşumuz varken, onunla ilk karşılaşmamızı bu şekilde tasarladığı için.
Alkışladım, çünkü ilk defa, karşılaştığım bir insana, kendimi tam anlamıyla eksiksiz anlatabilmiştim. İlk defa, ilk kez tanıştığım bir insana, sözcüklerin neden olduğu tüm o perdeler olmadan kendimi net bir şekilde ifade edebilmiştim. İlk defa sözcükler, gölgelememişti iletişimi (verbal overshadowing).

Ben bunları düşünürken bir yerden reçel kokuları almaya başladım. Kokular, bir araştırmadan geliyordu.
Araştırma kapsamında bir grup insana, kalitesi tat uzmanları tarafından belirlenen ve tadı çok kötüden çok iyiye değişen reçeller tattırılıyor. Bu insanlardan, reçelleri tadarken hangilerini beğendiklerini ve neden onu beğendiklerini ayrıntılı bir biçimde açıklamaları isteniyor. 
Deneydeki aynı özellikteki diğer grup insana ise (yani kontrol grubuna) yine aynı reçeller tattırılıyor. Ama bu gruptan reçellere sadece puan vermeleri isteniyor.

Sonuç mu? İkinci grup (yani puan veren grup) son derece normal bir şekilde en kaliteli reçele fazla puanı veriyor, en kötü kalitedeki reçele ise en düşük puanı veriyor.
İlk grupta ise (beğendiği reçelde, neyi beğendiğini detaylarıyla açıklayan grupta) tam tersi bir sonuç ortaya çıkıyor. İlk grubun reçelde neleri beğendiklerini düşünüp, onları detaylıca açıklamaları; onları negatif yönde etkiliyor.
İlk grup kötü kalitedeki reçelleri diğer gruba göre daha çok tercih ediyor, daha çok beğeniyor ve o reçellerin daha iyi olduklarını iddia ediyor. (Tim Wilson ve Jonathan Schooler; 1991. Thinking Too Much, Journal of Personality and Social Psychology 60 (2): 181-92)

İşte bu duruma “verbal overshadowing” yani “sözlü gölgeleme” deniyor. Peki neden beğenimizi sözcüklerle detaylı bir şekilde anlatmak, ters bir etki yaratıyor? Ya da konuyu biraz daha genişletirsek, araya sözcüklerin girmesi neden bizim, şeyleri oldukları gibi görmemize (seeing things as they are) engel oluyor?

Kararlarımızın, genel olarak 2 sistemin etkisi altında olduğunu söyleyebiliriz. Bunları Nobel Ekonomi Ödülü sahibi Kahneman, Thinking Fast and Slow kitabında (Penguin Books, 2011, Sayfa 20-21) kolaylık olması açısından “Sistem 1” ve “Sistem 2” olarak adlandırıyor.

Sistem 1, hızlı ve otomatik bir şekilde ve en ufak bir çaba gerektirmeden çalışırken; Sistem 2 ise dikkat ve çaba gerektiren işlerde kontrolü ele alıyor.

Kısaca Sistem 1, hızlı ve otomatiktir. Bilinçli herhangi bir kontrol ve en ufak bir çaba gerektirmeden çalışır.
Sistem 1, evrimsel olarak daha eskidir. Çok görmüş geçirmiştir.
Sistem 1 bilinçaltımızdır, içimizdeki sestir, kalbimizin sesidir, istemsizce yapılan vücut hareketidir, doğallıktır.

Sistem 2 ise bilinçli bir çabayla çalışır, uzun uzun düşünür, analiz eder, sorgular. Oldukça dikkatlidir.
Sistem 2’nin çalışması kişinin deneyimi, tercihleri ve konsantrasyonu üzerinedir.
Sistem 2, Sistem 1’e oranla evrimsel olarak daha yenidir. İhtiyaçtan ortaya çıkmıştır. Sayesinde bugüne kadar sürekli gelişerek gelebilmişizdir.

Bu sistemlerden birini diğerine tercih edemeyiz. Bazı durumlarda Sistem 1’i kullanmamız gerekirken bazı durumlarda o işi ancak Sistem 2 ile çözebiliriz. Problem ise hangi sistemi dikkate alacağımızı bilemememizden ya da bir sistemin fark ettirmeden diğerinin yerini almasından kaynaklanıyor.

Şimdi reçel deneyine tekrar dönersek insanlardan neyi beğendiklerini detaylı bir şekilde anlatmaları istendiğinde, insanlar daha kötü kalitedeki reçelleri beğeniyorlar, onların daha iyi olduğunu iddia ediyorlar. Ama diğer grup reçelleri sadece puanladığında onlarda böyle bir durum yaşanmıyor. Peki neden böyle oluyor?

Öncelikle beğeninin, neyi sevdiğimizin ya da kısaca duygularımızın kontrolü Sistem 1’dedir. Duyguların Sistem 1 tarafından yönetilen hızlı düşünceler olduğunu söyleyebiliriz. Bu yüzden herhangi bir durum karşısında biz hızlı karar vermek adına duygu ile düşünürüz. Bu yüzden verdiğimiz ilk tepkiler, kararlar genelde duygusal olur.

Reçelleri puanlandıran grup, “buna acaba kaç puan versem” diye düşünmez. Reçeli tadar ve tam o anda kaç puan vermesi gerektiği kafasında belirir. Bu süreçte hızlı düşünür ve Sistem 1’i kullanır. Bu yüzden puan veren grup, daha kaliteli reçele daha çok puan verir. Ama diğer gruptan hangi reçeli neden beğendikleri, detaylı bir şekilde anlatmaları istendiğinde detaylıca düşünmeye başlarlar. Sistem 1 çalışması gerekirken araya lanet olası Sistem 2 girer. Bu grup, reçelleri detaylı bir şekilde düşünürken artılarını eksilerini tartmaya başlar, belki birinin rengi daha açıktır, daha açık rengi olanın daha az yoğun olduğunu düşünüp daha kötü zannedebilirler. Ya da o reçeli tadarken “ben bunda neyi sevdim” diye düşünürken belki de o reçel onlara biraz daha tatlı gelir ve tatlı olanın daha şekerli olduğunu düşünerek onun sağlıksız olduğu sonucuna varabilirler. Kısaca fazla düşünmek ve onu sözcüklerle ifade etmek kişinin neyi beğendiğini fark etmesini engeller. O yüzden neyi beğendiğimiz, kimi sevdiğimiz, onda ne bulduğumuz konusunda eğer düşünürsek, bunun artılarını eksilerini çıkarırsak, sözle ifade etmeye çalışırsak beğenmediğimiz bir şeyi beğendiğimizi zannedebiliriz. Aman dikkat. Lütfen, burası önemli. Bir şeyi deneyin, tadın ve susun. Açıklamaya çalışmayın. Kendinize açıklama yapmak zorunda değilsiniz.

Yıllar önce şunu fark ettim. İletişimin önündeki en büyük engel, konuşmak. Eğer sözcükler olmasa o kadar iyi anlaşabiliriz ki. Küçük bir bakış, bir gülümseme, vücudun ya da elin bir hareketi her şeyi açık ederken biz nedense sözcüklerle o şeyi kısıtlıyoruz. Sözcüklere o kadar bel bağlamışız ki sözcükler bizim bir şeyi olduğu gibi görmemize engel oluyor. Ve maalesef o şey için uygun gördüğümüz o sözcük, onun potansiyelini görmememizi sağlıyor.

Burada usturlabı bir tür teleskop olarak düşünebiliriz. Bir şeyi sözcüklerle ifade ederken de devasa gökyüzüne aslında teleskopla bakıyoruz. Sizce teleskopta gördüğümüz şey uzayı tanımlar mı?

Zat yani asıl nedir? Bir şeyin özüdür. Eğer sözcüklerle o şeye bakarsak onun özünü hakikatini göremeyiz. Gördüğümüz ya da görebileceğimiz tek şey, sınırları o sözcük tarafından çizilen bir kutudur. Bu yüzden sözcüklerle veya kavramlarla düşünmemek aslında “kutunun dışında düşünmektir”.

Dilin perde olduğundan bahseden tek kişi Mevlana değil. Aldous Huxley de aynı şeyi söylüyor. Ama önce Huxley’i tanıyalım biraz.

1886 yılında Alman farmakolog Ludwig Lewin, yerlilerin peyote dedikleri bir kaktüsün ilk sistematik incelemesini yapıyor. Henüz tanınmayan bu kaktüs, ilkel dinler ve yerliler için çok uzun zamandır yakın bir dosttu. Yeni Dünya’ya ilk giden İspanyol gezginlerden birinin ifadesiyle onlar “peyote dedikleri bir kök yiyorlar ve ona sanki tanrıymış gibi saygı gösteriyorlardı”.
Bu kaktüse bu kadar saygı göstermelerinin nedeni, seçkin psikologların peyote’nin etkin maddesi olan meskalin’le deneyler yapması sonucu ortaya çıktı. Meskalin, uygun miktarlarda alındığında bilincin niteliğini derinden değiştiriyor, fakat bir farmakoloğun deposunda bulunan diğer herhangi bir maddeden daha az zarar veriyordu.

Yazar Huxley, Algı Kapıları kitabında gözlemciler eşliğinde yaşadığı meskalin deneyimini anlatıyor. Meskalin, Huxley’nin algı kapılarını öyle açıyor ki; Huxley, dünyayı daha önce görmediği şekilde görmeye başlıyor. 

Huxley ve Algı Kapıları kitabı ilginizi çektiyse Algı Kapıları yazıma göz atabilirsiniz.

Peki perdeyi nasıl aralayacağız da ışık, bulunduğumuz ortama girebilecek? Dilin tüm bu sınırlayıcı etkilerinden nasıl kurtulacağız?

I. YENİ BİR DİL ÖĞRENMEK

Öncelikle, dilin sınırlayıcı etkisinden değil de kendi dilimizin sınırlayıcı etkisinden kurtulmak iyi bir başlangıç olabilir. Yani yeni bir dil öğrenmek kendi dilimizdeki düşünce yapısından çıkmamızı sağlayabilir. Arrival filmini hatırlarsınız. İzlediğim en iyi filmlerden biridir. Filmde geçen bir sahnede, Sapir-Whorf hipotezinden bahsedilir.

Dilimizi bir düşünün. İkilik üzerine kurulu bir dile sahibiz. Eylemi yapan bir özne ve yapılan bir nesne var. Ama Çincede yapan ve yapılan ayrımı yok. Yani birlik üzerine kurulu bir dil. Budizm ve Taoizm gibi evrensel birliği savunan öğretilerin Çinden çıkmasına şaşmamalı.

II. IRAKSAK DÜŞÜNMEK

Her şeye bir isim vermemiz, pek çok şeyi bir kavramla açıklamaya çalışmamız o şeyi olduğu gibi görmemizi engelliyor. “Şeyleri Oldukları Gibi Görmek” (seeing things as they are) konusu neredeyse tüm Doğu felsefelerinin merkezinde yer alıyor. Zen Budizm, Tasavvuf ve Taoizm’de şeyleri oldukları gibi görmemiz için düşünceleri aradan çıkarmamız öneriliyor. Zen’de buna “aklın düşünce öncesi hali” (before thinking mind) deniyor. Eğer aklın düşünce öncesi haline geçersek, düşünceler aradan çıkar. Düşünceler aradan çıkınca da ikilik ortadan kalkar. Çünkü zihin hep ikilik üretir: Doğru-yanlış, iyi-kötü, güzel-çirkin, geçmiş-gelecek… İkilik ortadan çıkınca da bir şeyi yalnızca doğru-yanlış olarak görmek yerine yanlıştaki doğruyu, doğrudaki yanlışı da görebiliriz. Peki, aklın düşünce öncesi haline nasıl ulaşacağız? Çözüm ıraksak düşünme pratiklerinde.

Yaratıcılık ya da düşünme şekillerini çok genel bir ifadeyle ikiye ayırabiliriz: Iraksak ve yakınsak düşünme (divergent and convergent thinking)

Ben burada sadece ıraksak düşünmeye odaklanacağım. Iraksak düşünme için kabaca, var olan bir probleme farklı çözümler bulma ya da bir nesneye farklı kullanım şekilleri verme diyebiliriz.

Iraksak düşünmeyi ölçmek için Olağan Dışı Kullanım Testi (UUT: Unusual Uses Test) yapılıyor. Deneklere sıradan bir nesne veriliyor (örneğin bir kaşık gibi) ve bu nesnenin başka hangi amaçlar için kullanılabileceği soruluyor.

Çocuklar bu testlerde yetişkinlere göre oldukça başarı sağlıyor. Çünkü onlar, bir kaşığı bizim ona yüklediğimiz sözcük olan “kaşık” olarak değil, baş kısmı yuvarlağımsı diğer kısımları uzun bir demir parçası olarak görüyor. Bu sayede de ona sadece yemek yeme işlevi yüklemiyorlar. O demir parçası da işte böylece başka her şey olabiliyor.

Çocukların bu testte yetişkinlere göre daha başarılı olmasının nedeni ise dili kullanmaya bizim kadar alışkın olmamaları.

Bu yazıyı okuduktan sonra şöyle bir şey deneyin. Gördüğünüz bir cismi hayatınızda ilk defa görmüş gibi davranın. Onun daha başka ne için kullanılabileceğini bir düşünün. Sonra her şeye bu şekilde bakmayı bir deneyin. İşte bu düşünce sizi inanılmaz bir şekilde özgür kılacak.

III. BEYNİN FİLTRESİNİ KAPATMAK

Beynimizin içinde filtre vazifesi gören ve adına Default Mode Network (DMN) (Varsayılan Ağ Modu)denen bir filtre var. DMN’yi bir şekilde kapattığımızda ya da bloke ettiğimizde, beynin daha önce iletişim kurmayan kısımlarının konuşmasını sağlıyoruz ve dil bir engel olmaktan çıkıyor.

Zihnin öteki bölgesine geçmenin tek yolu Huxley’nin yöntemi değil. Meditasyon, ibadet, nefes egzersizleri, oruç ya da akışta olmak (flow) da aynı görevi görüyor. Bu konu ilginizi çektiyse, Tüm Kötülüklerin Anası: Ben  yazıma göz atabilirsiniz.

DENEYİM

Dilin koyduğu sınırlardan kurtulmanın bir diğer yolu da dile sınır koymaktır. Yani bir şeyi ifade etmeye çalışmaktansa onu deneyimlemektir. Bu konuda şöyle bir Zen hikayesi var.

Seviyorsanız susun. Bir şeyi beğendiyseniz onu açıklamaya çalışmayın. Ben bunu neden beğendim diye hiç düşünmeyin. Onda ne buluyorum diye kendinize sürekli sorup durmayın. Kendinize hesap sormayı bırakın. Çünkü beğenmek ve açıklamak için beynin 2 ayrı odası var. Yanlış odada vakit kaybetmeyin.

Her şeye onu ilk kez görmüş gibi bakın. İkilikleri unutun. Doğru-yanlış, iyi-kötü, güzel-çirkinin dışında bir yer var. Orada olun.

Günümüzden 2500 yıl önce yaşamış Lao Tzu’nun Tao Te Ching kitabında da dediği gibi “Konuşan bilmez, bilen konuşmaz.”

KAPAK FOTOĞRAFI: Jeff Mermelstein – Sidewalk

Film başlar. Daha ilk sahnesinde filmin kahramanını görürsünüz. Kendisi son derece sıradan bir insandır. Ama birazdan oldukça sıra dışı olaylar yaşayacaktır. Film ilerler. 10-15 dakika geçer, ama siz hala tam olarak ne olduğunu çözememişsinizdir. Film biter. Ve siz kendi kendinize “Az önce ne izledim ben?” diye sorarsınız. Çünkü izlediğiniz şey, daha önce izlediğiniz hiçbir şeye benzemiyordur. Çünkü siz az önce, Charlie Kaufman tarafından yazılan bir film izlediniz.

Yazıya başlamadan önce, filmlerdeki sürprizlerle ilgili o klasik “spoiler alert” uyarımı yapmayacağım. Çünkü, ben her ne kadar filmlerden bahsetsem de paylaşacağım hiçbir sürpriz, filmlerin kendisi kadar sürpriz olmayacak. O yüzden, filmleri izlememiş olsanız da bu yazıyı gönül rahatlığıyla okuyabilirsiniz.

Şimdi yazıya başlayabilirim. Ama önce, Charlie Kaufman’ın Eternel Sunshine ile Oscar aldığı o anı bir hatırlayalım.

Charlie Kaufman filmlerinin hemen hepsinde, filmin kahramanı kendinden nefret eder. Örneğin Being John Malkovich’te film, Craig Schwartz’ın bir kukla oyunuyla başlar. O oyunda kukla, aynada kendisini gördüğünde şok olur. Çok sinirlenir ve aynayı kırar.

Charlie Kaufman’ın bir kitabı sinemaya uyarlama sürecini anlattığı Adaptation filminde, filmin kahramanı -yani kendisi- Charlie Kaufman da kendisinden nefret eder. Hatta bu durumu şöyle özetler:

Eternal Sunshine filminde de Jim Carrey’nin canlandırdığı esas adamımız Joel Barish de kendisinden nefret eder. Hatta filmim 2 disklik “Special Edition” versiyonunda yer alan çıkarılmış bir sahnede Joel Barish bir parkta, “kendimden nefret ediyorum” der.

Peki neden bu insanlar kendilerinden nefret etmektedir? Daha doğrusu insan neden kendini sevmez? Cevap basit. Çünkü kimse, bizimle bizim kadar yaşamadı. Kimse bizim, kendimizi en çaresiz hissettiğimiz anları görmedi. Kimse, yapmaya cesaret edemediğimiz o şeyde bizimle birlikte değildi. Kimse, bize bizim kadar tahammül etmedi. Kimse, yıllar önce verdiğimiz o yanlış kararla her gün bizim gibi yüzleşmedi. Kimse, bizim bize yaptığımızı yapmadı. İşte bu yüzden kendimizden nefret ediyoruz. Çünkü bizle ilgili kimsenin bilmediği şeyleri biliyor ve bununla yaşamaya çalışıyoruz. İşte bu yüzden kendimizi değersiz görüyoruz. Çünkü kimse, bizi bizim kadar iyi tanımıyor.

Charlie Kaufman filmlerinde işlenen kendinden nefret etme temasına, psikolog Jordan B. Peterson da çok satan kitabı 12 Rules for Life: An Antidote to Chaos’ta (Hayat İçin 12 Kural: Kaosa Çare’de) değinir. Hatta “kendinden nefret etme” konusunu hayatın ikinci kuralında işler.

Jordan Peterson’a göre hayatın ikinci kuralı şudur: Kendine, sanki yardım etmekle yükümlü olduğun birisi gibi davran. Çünkü kendini kendin olarak görürsen yardım etmeyeceksin. Çünkü kendinle ilgili kimsenin bilmediği şeyleri biliyorsun ve bu yüzden kendine değer vermiyorsun. Ama kendini kardeşin, bir yakının ya da örneğin ev hayvanın, köpeğin olarak gördüğünde hasta olduğunda ilgilenirsin, bir ihtiyacı olduğunda giderirsin, yardıma ihtiyaç duyduğunda yardım edersin. İşte bu yüzden Peterson, “kendine, sanki yardım etmekle yükümlü olduğun birisi gibi davran” diyor.

Peki kendinden nefret etme problemini Charlie Kaufman nasıl çözmeyi deniyor?
Being John Malkovich filminde Craig, eşi uyuyunca gece yarısı gizlice bir kukla oyunu sahneler. O oyunda da canlandırdığı kuklalar, kendisi ve iş yerinde aşık olduğu Maxine’dir. Ve aralarında şöyle bir diyalog geçer:

Charlie Kaufman’ın kendinden nefret eden birisine çözümü, başka biri olmaktır. Çünkü, Kaufman’a göre insan bedeni -Human Nature filminde Lila’nın da dediği gibi- bir hapishanedir.

İşte bu yüzden Charlie Kaufman, insanların 15 dakikalığına başka biri olabildikleri yani John Malkovich oldukları bir film yazmıştır. Andy Warhol’un “gelecekte insanlar 15 dakikalığına ünlü olacak” sözüne de atıfta bulunarak insanları 15 dakikalığına başka biri yapmayı denemiştir. Çünkü kendinden nefret eden insanın tek kurtuluş yolu başka biri olmaktır.

Ama başka biri olmak asla bir çözüm olmaz. Çünkü başka biri olmak, sadece bir kaçıştır.

Being John Malkovich’te Craig her ne kadar başka biri olduğunda başka şekilde düşüneceğini, başka şekilde hareket edeceğini ve başka şekilde hissedeceğini zannetse de John Malkovich olduğunda yine kuklacılık yapar, yine Maxine’den hoşlanır. John Malkovich olmak, Craig’i başka biri yapmaz. John Malkovich olmak, Craig’i farklı bir bedende yine Craig yapar. Çünkü cevap ya da anlam başka bir vücutta ya da başka bir yerde değildir.

Charlie Kaufman’a göre, düşünceler bir lanettir. Buna da ilk olarak Being John Malkovich’te değinir.
Craig, hayranı olduğu kuklacı Derek Martini’yi televizyonda görünce yanında oturan şempanzeye şöyle der:

Peki düşünceler neden bir lanet olsun ki? Sonuçta biz, insanoğlu bu noktaya düşüncelerimiz sayesinde gelmedik mi?

Bir probleme çare bulmak için düşünmek farklı bir şey, her şeyi düşünerek anlayabileceğimizi, anlamlandırabileceğimizi zannetmek farklı bir şey. İkincisi, hayatımızı zehir eden bir düşünce şeklidir. Neden mi? Çünkü düşünceler her şeyden önce “ikilik” (duality) yaratır. İyi-kötü, güzel-çirkin, doğru-yanlış gibi tüm ikilikler düşüncenin ürünüdür. Bu ikilikler, bizim olanı olduğu gibi görmemizi engeller. Her şeyi iyi-kötü, güzel-çirkin kalıplarıyla görmeye başlarız. Bu da kötülükteki iyiliği, çirkinlikteki güzelliği görmemizi engeller. Bu kalıplarla düşündüğümüz için de şeyleri oldukları gibi göremeyiz ve hayatı, ona bakıp; onu göremeden yaşarız.

Zen Budizm’e göre düşünmek, acı çekmektir. Çünkü düşünceler arzuları körükler. Düşünmek daha fazla parayı, daha fazla şöhreti kısaca daha fazlayı arzulamamıza neden olur. Ortaya da hep başka bir yerde, durumda, pozisyonda olmayı istediği için bulunduğu ortamdan ya da sahip olduklarından hiçbir zaman keyif alamayacak bizler çıkar. Peki daha fazlasını istemenin ne gibi kötülüğü var diyebilirsiniz. Sonuçta insanlar bu noktaya, daha fazlasını arzulayarak gelmiştir. Daha fazlasını istemekte bir problem yok. Problem bunun sınırının olmamasında. Şu an bir işim var. Ama daha iyi bir yerde çalışabilirim. Haydi diyelim daha iyi yere geçtim. Ama bu sefer de maaşım yeterli olmayacak. Hatta unvanım da daha iyi olmalı. Evim var ama daha iyi bir eve sahip olmalıyım. Arabam var, ama neden son model değil? Bizler, daha fazlasının peşinde bir hayat yaşarken aslında, daha az bir hayat yaşarız. Çözüm, arzuları körükleyen bu düşüncelerden kurtulmaktır.

Charlie Kaufman, düşüncelerden kurtulmanın ne ifade ettiğini Eternal Sunshine filminde, filme de ismini veren Alexander Pope’un Eloisa to Abelard şiiriyle anlatır.

Eternal Sunshine filmi, Charlie Kaufman’ın düşüncelerden kurtulmak için denediği bir çözümdür. Kaufman’a göre düşüncelerden kurtulmanın yolu, o düşünceleri oluşturan nedeni ortadan kaldırmaktır. Filmde de bu neden Joel’in eski sevgilisi Clementine’dır. Joel, Clementine’ı hafızasından sildirerek berrak zihnin sonsuz güneş ışığını tatmayı dener. Ama bu, çözüm olmaz. Çünkü düşünceler silinse de aynı hisler tekrar oluşur. Hatta Charlie Kaufman’a göre bu kesin kuraldır. Çünkü filmde hafızasını sildirip aynı kişiden tekrar hoşlanan tek kişi Joel Barish değildir. Hafıza sildirme şirketi Lacuna’da çalışan Kirsten Dunst’ın oynadığı Mary de hafızasını sildirdikten sonra şirketin sahibi Dr. Mierzwiak’tan tekrar hoşlanır.

Kaufman’a göre problem düşüncelerdir, ama çözüm hafızayı sildirmek değildir.

Peki Kaufman’ın iki problemi “kendinden nefret etmenin” ve “düşüncelerden kurtulmanın” çözümü nerededir? Çözüm yani anlam:

Charlie Kaufman, Adaptation filminde bize dünyaya ne için geldiğimizi söyler.

Kaufman’a göre yapmaya tasarlandığımız şey, kalbimizi barometre yapmak, onunla ölçüp biçmektir. Sadece onu dinlemektir.

“Tamam, kalbimizi dinleyelim de sonuçta başımıza ne belalar geldiyse hep kalbimizi dinlediğimiz için gelmedi mi?” diye düşünebilirsiniz. Ama bunun bir önemi yok. Çünkü bize düşen sevmektir. Neden mi? Bunu Donald Kaufman söylesin.

Adaptation filminde Donald Kaufman ve Charlie Kaufman arasında şöyle bir diyalog geçer:

Charlie Kaufman’a göre anlam -Tasavvuf’ta da olduğu gibi- sadece sevmededir. Çünkü biz sevdiğimiz şeyiz. Daha doğrusu sevdiğimizde dönüştüğümüz şeyiz. Çünkü aşıkken dönüştüğümüz kişi, aslında olmamız gereken kişi. Sevmek bize kim olmamız gerektiğini hatırlatır. Ve ancak sevince bencillikten kurtuluruz. Çünkü “Bir aşk yüzünden elbisesi yırtılan, hırstan, ayıptan, adamakıllı temizlenir” (Mesnevi I: 20).

Kalbimizle hareket ettiğimizde aynı zamanda daha önce fark etmediğimiz pek çok şeyi görür, pek çok sırra da erişiriz. Çünkü “Aşk, Tanrı sırlarının usturlabıdır” (Mesnevi I: 110). Güzel düşünür, güzel bakar, her detayda güzeli görürüz. Daha önce hiç görmediğimiz gibi.

Ama ya aşk acısı? Aşk acısı mı? “Sevgili, her acıya lezzet verir” (Mesnevi I: 805). O, istediğini alamamanın acısı olmasın? O, bir şey verdiğinde anında karşılığını beklemenin acısı olmasın? O, aşk yerine alışveriş yapmak isteyenin acısı olmasın?

Charlie Kaufman’ın ilk yönetmenlik denemesi olan Synecdoche New York filminde, tiyatro yönetmeni Caden, kendi hayatını sahnelemeyi düşünür. Ama provalar yıllar sürer ve oyun bir türlü sahneye konamaz. Sonunda Caden bir şey fark eder.

Kaufman’a göre anlam, kendini anlatmaya çalışmak değildir. Anlam, herkesi dinlemektir.

Charlie Kaufman’ın neredeyse tüm karakterlerinin tutkuyla bağlı olduğu bir uğraşı var. Örneğin Being John Malkovich filminde Craig’in tutkusu kuklacılıktır; Adaptation’da John Laroche’un tutkusu orkidelerdir. Hatta Adaptation filminde John Laroche’un orkidelere olan tutkusu Meryl Streep’in canlandırdığı Susan Orlean’ın dikkatini çeker.

Anlam, tutkulu bir uğraştadır. Çünkü tutkulu uğraşınız sayesinde kendinizi unutursunuz, geçmişi yada geleceği düşünmeyi bırakıp o uğraşla ilgilenirsiniz. O uğraşın kendisi olursunuz.

Ahlatlı Hürrem Şah’ın yaptığı Sivas, Divriği Ulu Camii’nin hikayesi işte bu tutkuya çok iyi bir örnektir.

Synecdoche New York’ta, Caden ölüm hakkında şöyle bir şey der:

Herhalde hayatın en büyük mucizesi ölüm. Ölüm, bu anı ve diğer tüm anları değerli kılan tek şey. Hatta ölüyor olacağımızı bilmemiz de müthiş bir şey. Bundan daha müthiş olanı da ne zaman öleceğimizi bilmememiz; bunun her an içinde olabilmesi. Hiç düşündünüz mü, ölümsüz olsak nasıl bir hayatımız olurdu? Her şeyi ertelerdik. Nasıl olsa zaman var, nasıl olsa yarın var deyip planlar yapardık. Bir şeyi yapmak için motivasyonu nasıl bulabilirdik acaba? Ama ölüm bize, öyle bir lüksümüzün olmadığını söylüyor. Ölüm bize, her ne yapılacaksa bir an önce yapmamız gerektiğini söylüyor. Ölüm bize hiçbir şeyi ciddiye almamamız gerektiğini söylüyor. Ölüm bize, biteceğini bilsek de tadını çıkarmamız gerektiğini söylüyor. Eternal Sunshine’daki Joel’in son anısı hatırlayın. Hani Clementine ile Joel’in ilk tanıştıkları o an silinirken ikili arasında geçen diyaloğu:

Hiçbir Charlie Kaufman karakteri, yolundan dönmez. Başlarına ne gelirse gelsin, hepsi yollarına devam eder.

Being John Malkovich’te Craig, John Malkovich’in vücudundan çıksa da aşkının yani Maxine’in peşinden ayrılmaz. Hayatına, John Malkovich ve Maxine’in kızlarının vücudunda devam eder.

Adaptation’da Charlie, kardeşi Donald’ı kaybeder. Ama senaryosunu yazmaya devam eder.

Eternal Sunshine’da Joel, Clementine’ı hafızadan sildirme işleminin yanlış olduğunu fark eder ve tüm silme sürecinde buna engel olmaya çalışır. Hatta bence sinemadaki en iyi fikirlerden birini dener. Clementine’ı ait olmadığı bir anıya saklar. Onu, utancına gizler.

Synecdoche New York’ta ise Caden, film boyunca kendini anlamaya ve dünyaya anlatmaya çalışır. Kendi hayatını sahnelediği oyununun provalarını bir türlü bitiremez. O anlardan birisinde bu durum filmdeki bir karakterin yani Milicent Weems sözleriyle anlatılır:

Caden, hayatının sonuna kadar yani taşa dönüşene kadar hep o soruya “ben kimim” sorusuna cevap bulmaya çalıştı. Film, bulup bulmadığının cevabını vermiyor ama bu arayışı yüceltiyor. O yüzden Charlie Kaufman için rahatlıkla diyebilirim ki ödüllendirilmesi gereken şey bulmaktan ziyade arayıştan vazgeçmemek. Mücadele etmekten vazgeçmemek. Ne olursa olsun sürmeye devam etmek…

Tüm Charlie Kaufman karakterlerinin ortak özelliği kafalarına koydukları şeyi yapmalarıdır. Daha doğrusu yapmak için harekete geçmeleridir.

Human Nature’da Lila, işlemediği cinayeti kendisi üstlenir.
Being John Malkovich’te Craig, Maxine’i kurtarmak için John Malkovich’in bedeninden çıkar.
Eternal Sunshine’da Jeol, birden işi asar ve Montauk’a giden trene son anda yetişir.

Hiçbir Charlie Kaufman karakteri, bir yerlerden bir şey gelmesini beklemez. Elini taşın altına koyar ve onu gider kendisi alır. En azından almayı dener. Çünkü biz, bu hayata bizi bütün hissettirecek; bizim sevildiğimizi hissettirecek bir şeyi beklemek için gelmedik. Onu gidip almaya geldik.

Charlie Kaufman diyor ki bekleme! Hayatını bekleyerek harcama. O şey gelecek gibi olacak ama hiç gelmeyecek. O şeyi gidip yaratması gereken sensin!

Eternal Sunshine’ın finalini hatırlayın. Joel ile Clementine, daha önce bir ilişkilerinin olduğunu ve birbirlerini unutmak için hafızalarını sildirdiklerini öğrenirler. Bunu yeniden deneme konusunda da tereddütleri vardır.

Joel, aynı şeyleri yaşayacağını bile bile bir kez daha denemekten çekinmez. Şimdi filmin son karesini hatırlayın. Joel ve Clementine karlı sahilde yürüyor. O sahne başa sarıyor, tekrar yürüyorlar. Sahne bir kez daha başa sarıyor, yine yürüyorlar. Yani sürekli denemeye devam ediyorlar. Aynı şeyi yaşayacaklarını bilseler de. Belki bu kez, farklı bir şey olur diye.

Ben yeni yıla bu yazıyı yazarak girdim. Çünkü o an beni en çok heyecanlandıran şey bu yazıyı yazmak, en çok olmak istediğim yer bilgisayar başıydı. Ve yazıyı bitirdiğime ne kadar sevindiğimi anlatamam. Aynı zamanda ne kadar üzüldüğümü de. Çünkü şu an elimde hiçbir şey yok. Beni en az bu kadar heyecanlandıracak yeni bir yazı bulabilecek miyim, bilmiyorum.

Charlie Kaufman’ın ise hayata dair bildiği bazı şeyler var ve bunu olabildiğince sıra dışı bir şekilde anlatmayı seviyor. Kendisi anlamı, sevmekte, herkesi kucaklamakta, bir şeyi tutkuyla yapmakta, ölümlü olmakta, yola devam etmekte, harekete geçmekte ve denemede buluyor.

Sinemada anlam arayışı üzerine yazdığım diğer yazılara göz atmak isterseniz:

Miyazaki'nin Anlamı

Richard Linklater Sinemasında Anlam Arayışı

Jim Carrey'nin Anlam Arayışı

Tasavvuf, Zen Budizm, Taoizm ve atom-altı dünyada “hiç olmak” ya da “hiçlik” konusuna geçmeden önce, sizinle tanıştırmak istediğim bir erkek ve bir kız var.
Kız, uzun bir tartışmanın sonunda erkeğe “Benim için bir hiçsin” dedi. Tartışmanın buraya nasıl geldiğinin veya tarafların daha önce birbirlerine ne söylediğinin bir önemi yoktu. Önemli olan tek şey, bu sözlerin erkeği nereye götürdüğüydü.

Hiç olmak (hiçlik) üzerine bir yazıya hoş geldiniz. Bu yazıda, “hiç olmak” (hiçlik) kavramının doğu felsefelerinde ve kuantum mekaniğinde, ne şekilde yer aldığından bahsedeceğim.

Yan-Hui’nin Hikayesi

Taoizm’in en eski kaynaklarından biri olan The Book of Chuang-Tzu’da (Chuang Tzu’nun Kitabı ya da kısaca Zhuangzi olarak da bilinir) Yan-Hui ve Konfüçyüs arasında geçen bir hikayeye yer verilir.
Burada Konfüçyüs olarak bahsedilen kişi, aslında Chung-Tzu’dur. Chung-Tzu farklı bir düşünce okulunun lideri ve kendisinin rakibi olan Konfüçyüs’ü, kendisi gibi konuşturarak aslında Konfüçyüs’ün kendi görüşlerini benimsediğini iddia eder.

Konfüçyanizm, insana her şeyin öğretilmesi gerektiğini iddia eden bir düşünce okuludur. Bu düşünce sisteminde, bir kişinin bir kahveye girdiğinde nasıl selam vereceği, sokakta ne giyeceği gibi neredeyse her şey önceden belirlenir. Konfüçyanizm’de insanların doğası özünde yanlıştır ve insanlar ancak, çeşitli eğitimlerle desteklendiğine ve bu şekilde yaşadıklarında mutlu olabilirler.
Chuang-Tzu’nun düşünce okulu Taoizm’de ise insanın doğası en doğru kaynaktır. İnsan, o doğanın açığa çıkmasını sağlamalı ya da o doğanın açığa çıkmasındaki engelleri ortadan kaldırmalıdır.

Kısa bir Konfüçyanizm ve Taoizm girişinden sonra Yan-Hui ve Konfüçyüs (aslında Chuang-Tzu) arasında geçen diyaloğa dönebiliriz. Yan Hui, komşu eyalette halkını ezen, baskıcı bir yönetici olduğunu duyar. O yöneticiye, doğru yolu göstermek için o eyalete gitmeye karar verir. Konfüçyüs, Yan Hui’nin o eyalete gitmesine izin vermez.

Yan-Hui hikayesi bize, zihin orucundan bahseder. Yani zihnimizi tüm düşüncelerden arındırmaktan. Eğer bunu başarabilirsek, yani zihnimizi boşaltabilirsek, o boşluğa ilahi bir akış olur. Bu ilahi akış ile önyargılardan kurtulur ve asıl doğamız olan ilahi doğaya kavuşabiliriz.

Qing’in Hikayesi

Chuang Tzu’nun Kitabı’nda ağaç oymacısı Qing’in hikayesine yer verilir. Qing, hükümdar tarafından bronz çanların altına yerleştirilen ahşap stantları yapmakla görevlendirilmiştir. Bir gösteriyle bu hünerini hükümdara ve halka sergiler.
Qing işinde o kadar iyidir ki, onun ağaçları oyarak hazırladığı stantlara herkes hayranlıkla bakar. Hatta çoğu insan, Qing’in doğaüstü yetenekleri olduğuna inanır.

Taoizm’e göre hiç olmak ancak zihni boşaltarak mümkün olabilir. Qing’in hikayesi bize zihni boşaltmanın, aslında enerjimizi verimli bir şekilde kullanmak olduğunu anlatır. Zihni boşaltarak, enerjimizin büyük bir bölümünü alan “Acaba yapabilecek miyim?”, “Ya başaramazsam?”, “Ya bir şeyler ters giderse?” gibi düşüncelerden de arınırız. Böylece sadece yapıyor olmanın bizi fazlasıyla tatmin ettiği, herhangi bir beklentimizin olmadığı bir eyleme bürünürüz. Ki Taoizm’e göre, insan böyle yaşamalıdır. 

Taoizm’in en eski kaynaklarından Lao-Tzu’nun yazdığı Tao Te Ching’in (“Tao” yol; “Te” erdem; “Ching” de kitap anlamına gelir. Tao Te Ching’i “Yol ve Erdem Kitabı” diye Türkçeye çevirebiliriz.) XI. bölümü şöyledir:

Lao Tzu, bu dizeleriyle bize bir şeyi canlı yapanın, onun sahip olduğu hiçlik olduğunu anlatır. Bir şey boş olursa, içine girebilecek bir can, bir enerji yani bir hayat var demektir. Lao Tzu’ya göre hiç olmak, canlı olmaktır.

The Book of Chunag-Tzu’daki bir bölüm bize, ayna gibi olmamız gerektiğini söyler.

Hiç olmak yani boş olmak için ayna olmak gerekir. Neden mi? Ayna ne yapar? Sadece olanı gösterir. Geçmişte gösterdiği binlerce görüntüyü düşünmez. Ya da gelecekte gösterebileceği görüntüler, onun umurunda olmaz. Ayna sadece, o an orada olanı gösterir. Yani ayna, hep şimdide ve buradadır.

Chuang-Tzu’nun ayna metaforu, bana bir Zen hikayesini hatırlatır.

Mesnevi’de geçen Rum ve Çinli ressamlar arasındaki bir hikaye, bize “hiç olmanın” aslında “gönlü cilalamak” olduğunu gösterir.

Tasavvuf’ta hiç olmak, gönlü cilalamaktır. Mesnevi’de geçen bu hikaye bize gönlü cilalamanın; hırstan, istekten ve arzudan kurtulmak olduğunu anlatır. Gönül, bu isteklerden kurtulunca, içi tek bir şeyle dolar. Sadece güzellikle. Ve bu güzellikler sayesinde insan, her nefeste bir güzellik görür. Güzel bakar, güzel görür, güzel yaşar.

Tasavvufta “hiç olmak”, sahip olunan “her şeyi vermektir”. Çünkü Tasavvuf’a göre “verdiğin şey, senin olur”. Her şeyini veren birisinin hiçbir şeyi kalmaz, işte ancak o zaman her şeye sahip olabilir.

François Dupeyron’ın yönettiği ve Ömer Şerif’in Sufi bir Türk’ü canlandırdığı Monsieur Ibrahim et les fleurs du Coran (İbrahim Bey ve Kuran’ın Çiçekleri) filminde İbrahim Bey, karşılıksız aşka tutulan Momo’ya şöyle der:

Peki, nasıl oluyor da verdiğimiz şey bizim oluyor? Sahip olduğumuz şey, ister bir cisim olsun ister bir his. Ne olursa olsun, uzun süre bizde kalınca bir noktadan sonra bize sahip olmaya başlar. Hareketlerimize ve davranışlarımıza yön verir. Tek başına bizi tanımlayacak noktaya gelir. Ama o şey bizden bir kere çıktı mı işte o zaman bizim olmaya başlar.

Örneğin yemeğimi, aç olan komşuma verdiğimde; o yemeğin komşumda yarattığı gülümseme benim olur. Yemek, aslında o gülümsemeydi. Fakat o yemek bendeyken bu gülümseme ortaya çıkamıyordu. Yemeğimi paylaşınca işte o gülümsemeye sahip oldum. Yani yemek benim oldu. Şimdi bir düşünün. Vermediğimiz yani paylaşmadığımız için sahip olma şansını kaçırdığımız daha neler var neler?

Nirvana sözcüğünü, hemen hemen hepimiz en az bir kere duymuş ve birçoğumuz günlük hayatımızda kullanmışızdır. Markalar, teknolojik açıdan en ileri noktada olan ürünlerinde “Nirvana” ismini kullanır. Ya da insanlar, belli bir alanda çıtayı yükseltince, çok başarılı olunca, onların bu başarılarını tanımlamak için “işte şimdi Nirvana’ya çıktın” ifadesini kullanırız.

Nirvana’nın geçtiği bu ifadelerdeki temel problem, neredeyse Nirvana hakkında en ufak bir fikir sahibi olmamamız. Nirvana’yı en yüksek seviye ya da ulaşılacak son nokta zannetmemiz.
Nirvana, “yok olmak” ya da “hiçlik” demektir. Nirvana, bir seviye ya da ulaşılacak bir nokta değildir. Nirvana, Zen Budizm’in Batı dünyasında yayılmasını sağlayan filozof Alan Watts’a göre “yaşama sarılmanın sona erdiği anda ortaya çıkan yaşam tarzıdır” (Alan Watts, Zen Yolu, Şule Yayınları, 1998, Çeviri: Sena Uğur, Sf. 75, 76).
Zen ustası Thich Nhat Hanh ise Nirvana’yı şöyle anlatır:

Nirvana, acıyı yok etmek değildir. Düşüncelerimizi ortadan kaldırmaktır. Çünkü acının sebebi, bizim düşüncelerimizdir. Düşüncelerimiz doğru-yanlış, iyi-kötü, güzel-çirkin, benim-senin gibi ikilikler yaratır. Bu ikilikler de bizim; olanı, olduğu gibi görmemizi engeller. Düşünceler aynı zamanda arzuları, istekleri ve hırsı tetikler. Bunlar da yine acı çekmemize neden olur.
Zen düşüncesi, “boş akıl” ya da “aklın düşünce öncesi halidir”. Çünkü bu halde düşünceden doğan ikilikler ya da arzular yoktur. Ve Zen Budizm’de hiç olmak, yok olmaktır.

Teorik fizikçi Lawrence Krauss, A Universe From Nothing kitabında yokluğun, varlık için bir ön şart olduğunu iddia eder. Stabil olmayan yokluk, kararlı hale gelmek için varlığa dönüşmek zorundadır. İçinde bulunduğumuz evren de yoktan var olmuştur. Aksi halde olamazdı zaten.
Krauss, kitabında Feynmann’ın da çalışmalarından faydalanarak atomun içinde sürekli bir yoktan var oluş ve yok oluş olduğundan bahseder.

Atom-altı dünyada hiç olmak, var olmak için bir ön koşuldur. Kuantum evreninde yaşanan bu tuhaf olaylar, elektronların anlık var olup sonra tekrar yok olmaları; yokluğun yani hiçliğin, varlığın oluşması için bir ön şart olduğunu gösteriyor. Bir yokluk olmalı ki, varlık var olabilsin. Atom-altı dünyada yaşanan bu gariplikler, beni, buradan bambaşka bir noktaya götürüyor. Hayatımıza.

Biz, şu hayatta var olabilmek için kendimizi öne çıkararak, bir şekilde kendimizi göstererek “ben buradayım”, “ben de varım” demeye çalışıyoruz. Belki de çok yanlış yerdeyiz. Var olabilmek için yapmamız gereken tek şey, sadece yok olmak olabilir.

Hiç olmak üzerine yazdığım ve Taoizm, Zen Budizm, Tasavvuf ve kuantum mekaniğinde dolaştığım bu yazıya, yukarıda bahsettiğim tüm konuları özetlediğim bir şiirle son vermek istiyorum.

[1] “Her gün bir yerden göçmek ne iyi. Her gün bir yere konmak ne güzel.”
Yeniliğe Doğru, Bugünün Diliyle Mevlana – A. Kadir, 4. Baskı (1966), Sayfa: 105

KAPAK FOTOĞRAFI: Steve McCurry – Rio de Janeiro, Brazil

Aşkın Tasavvuf’ta, evrimde ve sinemadaki hali için: Gel Gör Beni Aşk Neyledi

Jim Carrey’nin anlam arayışı ve bu arayışın Tasavvuf’ta ve Zen Budizm’deki karşılıkları: Jim Carrey'nin Anlam Arayışı

Jim Carrey’nin röportajlarını, ödül törenlerinde (ödül aldıktan sonra ya da bir ödülü açıklarken) yaptığı konuşmaları ya da talk show’larda ettiği lafları dikkatli bir biçimde dinlediğinizde, kendisinin yalnızca bir komedyen olmadığını ve hep bir arayış içinde olduğunu görürsünüz.
Jim Carrey, bu arayışına 2016 yılındaki Altın Küre Ödülleri’nde net bir şekilde değinir.

Jim Carrey’nin bu arayışa nasıl başladığını ise Jim and Andy belgeselinden öğreniyoruz. Belgesel, Jim Carrey’nin Andy Kaufman’ı oynadığı Man On The Moon filminin bir nevi kamera arkası. Belgeselde Jim Carrey’nin Andy Kaufman’a nasıl dönüştüğünü izliyoruz. Jim, kendini o role o kadar kaptırıyor ki yönetmen Milos Forman da dahil setteki herkes onu  Andy diye çağırıyor.
İşte Jim Carrey’nin anlam arayışına başladığı o an:

Bu yazıda Jim Carrey’nin anlam arayışına ve bu arayışın Zen Budizm ve Tasavvuf’taki yansımalarına değineceğim.

Jim Carrey, 2017 yılında katıldığı Jimmy Kimmel’in programında ise ilginç bir laf eder.

Jim Carrey bu programdan kısa bir süre sonra New York Moda Haftası’nda sunucu Catt Sadler’in sorularına ise varoluşsal cevaplar verir. 

Jim Carrey, Jim And Andy belgeselinde ise artık çok nettir. Nihai yoldan bahseder.

Jim Carrey kendi varlığını bir rol olarak gördüğünden bahsederken, “ben diye bir şey yok” derken ve nihai yoldan bahsederken aslında “bensizlik”ten (ayrı bir benliğin olmayışından) yani Zen Budizm’deki anatman’dan söz etmektedir.
Anatman Zen Budizm’deki 3 Dharma Mührü’nden yani Geçicilik, Bensizlik ve Nirvana’dan biridir.

Jim Carrey, yine aynı Jimmy Kimmel’in programında ölüm-yaşam döngüsünden yani Zen Budizm’deki samsara’dan bahseder.

Burada samsara’yı reenkarnasyon gibi, yani kişinin bireysel ruhunun o öldükten sonra yeni bir bedende tekrar hayat bulması olarak düşünmemek lazım. Samsara’yı ben; tek bir özün yani tek bir ruhun yaşamı, farklı canlılarda sürekli deneyimlemesi olarak görüyorum.
Biz, vücut bulduğumuz bu bedende; sanki çevremizdeki varlıklardan bağımsız ayrı birer “biz” varmışız gibi hareket ediyoruz.
Sizce bir dalga, kendini okyanustan ayrı görebilir mi?
Yükselen dalgaya doğum, alçalan dalgaya da ölüm dersek biz; dalgalar vasıtasıyla hayat bulan bir okyanusuz aslında. 
Okyanusun, tüm bu dalgalarıyla yükselip alçaldığı döngüye ise samsara diyoruz.

Yunus burada; Tanrı’ya olan aşkın farklı şekillerde vücut bulmasına değiniyor. Vücut sözcüğü “vecit”ten gelir. Vecit ise “bir güzellik karşısında kendinden geçme” demek. Bizlerin şu hayatta vücut bulmasının nedeni, bir güzellik karşısında kendimizden geçmemiz.

Jim Carrey ise samsara’yı bambaşka bir alana taşıyor. Jim; Maharishi Üniversitesi mezuniyet töreninde yaptığı konuşmada, samsara döngüsünü ölümsüzlük olarak kabul ediyor ve bunu harika bir şekilde egoya bağlıyor.

Jim Carrey, Jimmy Kimmel’ın programında Jimmy’nin “Hayat nasıl gidiyor?” sorusuna oldukça farklı bir cevap verir.

Jim Carrey, Jim and Andy belgeselinde ise hepimizin hasret çektiği o şeye değinir.

Jim Carrey’nin burada “yokluk”la kastettiği şey; Üç Dharma Mührü’nden biri olan nirvana’dır. Nirvana herhalde Zen Budizm’le ilgili günlük hayatımızda en çok  yer edinen Budizm terimidir. Ve her nedense nirvana, ulaşılacak bir makam ya da bir seviye olarak görülür. Gerçi ben de henüz lisedeyken Zen Budizm’le ilgilenmeye başladığım ilk zamanlarda nirvana’yı böyle görüyordum. Hatta yıllıkta arkadaşlarım için yazdığım yazıları “bir gün nirvana’ya ulaşması dileğiyle” diye bitiriyordum.
Nirvana, -benim de bir zamanlar zannettiğim üzere- bir seviye ya da mertebe değil; bir durumdur. Yok olup, ölüm-yaşam döngüsünden yani samsara’dan kurtulmaktır.

Zen ustası Thich Nhat Hanh, nirvana’yı en basit anlamıyla şöyle anlatır:

Alan Watts, Nirvana’yı bambaşka bir şekilde yorumlar.

Nirvana, Mesnevi’de “doğruluk” olarak yer alır.

Yine Mesnevi’deki bir hikaye bize Nirvana’nın en net tanımlarından birisini yapar. Nirvana, gönlü cilalamaktır.

Jim Carrey, gönlünün cilalanması gerektiğine Jim and Andy belgeselinde değinir.

Batı dünyasının kendini gerçekleştirme yolu tamamen bir şeyi çok istemek üzerine kurulu. Doğununki ise tüm isteklerinden, arzularından kurtulmak üzerine. Çok ilginç değil mi, doğu ve batı düşüncesi arasında bu kadar fark olması? Aynı konuya bu kadar farklı bakmaları… Sanki, aynı gezegende yaşamamıza rağmen 2 ayrı güneş sisteminde gibiyiz. Farklı şeylerin etrafında dönüyoruz.

Tasavvuf, nirvana’yı yani isteksizliği bir rehber olarak görür.

Tasavvuf’ta Nirvana’da olmak aynı zamanda perdeyi aralayıp sanatı ve sanatçıyı bir arada görmektir.

Jim Carrey, Maharishi Üniversitesi mezuniyet töreninde yaptığı konuşmasında kendini nasıl gördüğünden ve dönüşümünden bahseder. Bu dönüşüm Jim Carrey’nin var olan her şeyi “bir” olarak görmesini sağlar.

Jim Carrey, Maharishi Üniversitesi’nde yaptığı mezuniyet konuşmasında, “Hayat size olmaz; sizin için olur” der.

Jim Carrey bu sözleriyle Tasavvuf’taki yaşanılan her şeyin kucaklanması gerektiği öğretisine kucak açar.

Jim Carrey, birçok konuşmasında ne kadar önemsiz olduğumuza değinir. 

Jim Carrey, New York Moda Haftası’nda verdiği “tuhaf” röportajda önemsizliğimizi bir adım ileri taşır. Önemsizliğimiz bir problemden ziyade, çok güzel bir haberdir.

Jim Carrey hayallerin, zenginliğin ve şöhretin getirmediğini düşündüğü “bütünlüğü”; bensizlikte, hiçlikte (yok olmakta), kendisini var olan her şeyle “bir” olarak görmede ve yaşanılan her şeyi kucaklamakta buluyor diyebilirim.

* Kapak fotoğrafı, Jim Carrey’nin I Need Color belgeselinden alınmıştır.

1886 yılında Alman farmakolog Ludwig Lewin, yerlilerin peyote dedikleri bir kaktüsün ilk sistematik incelemesini yaptı. Henüz tanınmayan bu kaktüs, ilkel dinler ve yerliler için çok uzun zamandır yakın bir dosttu. Yeni Dünya’ya ilk giden İspanyol gezginlerden birinin ifadesiyle onlar “peyote dedikleri bir kök yiyorlar ve ona sanki tanrıymış gibi saygı gösteriyorlardı”.
Bu kaktüse bu kadar saygı göstermelerinin nedeni, seçkin psikologların peyote’nin etkin maddesi olan meskalin’le deneyler yapmaya başladıklarında ortaya çıktı. Meskalin, uygun miktarlarda alındığında bilincin niteliğini derinden değiştiriyor, fakat bir farmakoloğun deposunda bulunan diğer herhangi bir maddeden daha az zarar veriyordu.
Yazar Huxley, Algı Kapıları kitabında gözlemciler eşliğinde yaşadığı meskalin deneyimini anlatıyor. Meskalin, Huxley’nin algı kapılarını öyle açıyor ki; Huxley, dünyayı daha önce görmediği şekilde görmeye başlıyor.
Bu yazı, Huxley’nin deneyimlerinin Zen Budizm, Taoizm ve Tasavvuf’taki benzerlikleri üzerine.

Kitabı okumaya başladığımda ilk başta hızlı geçtim ve yaklaşık %10’unu bitirdiğimde burada durmaya karar verdim. Çünkü altını çizdiğim bölümler beni kendilerine çağırıyordu ve okuyor olduğum bölüme konsantre olmamı zorlaştırıyordu. Üzerinde daha sonra -kitabı bitirince- düşünürüm dediğim yerlere dönmek ve orada onlara uzun uzun kafa yormak için kitaba baştan başlamaya karar verdim.

İkinci seferde oldukça yavaş okudum ve o bölümlerin üzerine uzun uzun düşünüp notlar aldım.

I. ADA MISIN SEN?

Nick Hornby’nin sinemaya da uyarlanan About a Boy kitabında baş karakter,“No man is an island” ifadesine “Every man is an island and I am fucking Ibiza.” diye karşılık veriyordu. Böylece tek başına, hiçbir insana ihtiyaç duymadan krallar gibi yaşayabileceğini ifade ediyordu. Tabii ki DVD’ler, CD’ler ve kahve sayesinde…

Bu ada-evren fikrine Huxley de henüz kitabının başında yer vermiş. Ama o tamamen deneyime, daha doğrusu deneyimin bireyselliğine odaklanmış. Ama, bu durumu iyi veya kötü olarak nitelememiş, sadece bir durum tespiti yapmakla yetinmiş.

Aynı konuya Viktor Frankl de Man’s Search for Meaning kitabında yer veriyor. Ama o, bu durumun adeta eşsizliğine odaklanıyor ve içerdiği fırsattan bahsediyor.

Alan Watts ise bambaşka bir şeye odaklanıyor: Hayatımızı mahveden şeyin, kendimizi bu deneyimden ayırmak olduğunu iddia ediyor.

II. SONSUZ ŞİMDİ

Huxley, meskalin deneyiminde bir tür “sonsuz şimdi” yaşadığından bahsediyor.

Sonsuz şimdi kavramı birçok öğretinin temelinde yer alıyor. The Book of Chuang Tzu’da, Chuang-Tzu “insan ayna gibi olmalıdır” diyor. Çünkü ayna geçmişte yansıttıklarına takılıp kalmaz ya da gelecekte gösterebileceklerini düşünmez. O an ne varsa onu gösterir.

Tasavvufta da Mevlana; Sufi için “ibnül vakit” diyor. Yani Sufi, vaktin oğludur. Geçmişle gelecekle uğraşmaz. İçinde bulunduğu zaman neyi icap ediyorsa onu yapar. Böylece Tanrı’nın tecellisine uymuş, hükme itiraz etmemiş olur. (Bkz: Mesnevi, III. Cilt, 1425)

III. ŞEYLERİ OLDUKLARI GİBİ GÖRMEK

Birçok öğretinin merkezinde yer alan “şeyleri oldukları gibi görmek” konusu, Huxley’nin meskalin etkisinde yaşadığı bir deneyim olarak karşımıza çıkıyor.

Şeyleri oldukları gibi görmek, o şeyi ona verilen isminden, kullanım amacından ve işlevinden bağımsız olarak ilk kez görmek gibidir. Yani berrak bir zihinle ya da bir çocuk gözüyle bakmaktır.

Açıkçası kitapta beni en çok şaşırtan şey buydu. Birçok öğretideki ulaşılması oldukça zor olan bu nihai aşama, meskalin sayesinde kişiye adeta hediye ediliyordu.

IV. DİL

Neredeyse her öğreti birbirimizi anlamak, iletişim kurmak için kullandığımız dili bir tür engel olarak görür. The Book of Chuang Tzu’da Lao Tzu “Konuşan bilmez, bilen konuşmaz” diyor. Çünkü bir şeyi kelimelerle ifade etmek, onu sözcüklere hapsetmektir, onu sınırlamaktır.

Tim Wilson ve Jonathan Schooler’ın “sözlü gölgeleme (verbal over-shadowing)” çalışmaları Lao Tzu’yu haklı çıkarıyor.

Bir grup insana kalitesi uzmanlar tarafından belirlenen ve tadı çok kötüden çok iyiye değişen reçeller tattırılıyor. Bu insanlardan reçelleri tadarken hangilerini beğendiklerini ve neden onu beğendiklerini ayrıntılı bir biçime açıklamaları isteniyor.
Deneydeki aynı özellikteki diğer gruba ise (yani kontrol grubuna) yine aynı reçeller tattırılıyor. Ama bu gruptan reçellere sadece puan vermeleri isteniyor.
Sonuçta çok ilginç bir durum çıkıyor. İlk gruptakilerin reçelde neleri beğendiklerini düşünüp, onları detaylıca açıklamaları; onları negatif yönde etkiliyor. İlk grup kötü kalitedeki reçelleri diğer gruba göre daha çok tercih ediyor ve o reçellerin daha iyi olduklarını düşünüyor.

Mesnevi’de de dilin perde olduğundan bahsedilir.

V. BİRLİK

Neredeyse tüm öğretilerin merkezinde yer alan “birlik” düşüncesi, meskalin sayesinde Huxley’nin içine işliyor. Meskalin, Huxley’nin var olan her şeyle bir olmasını sağlıyor.

VI. MANTRA MANTIĞI

Birçok öğreti, sıklıkla söylendiğinde iyi geldiği düşünülen melodik ifadeler barındırır.

Budizm’in Nembutsu mezhebinde: Namu amida butsu
Zen Budizm’de: Om mani padme hum
Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın Tefvizname’sinde: Mevla görelim neyler neylerse güzel eyler.
Star Wars’da: “The Force is with me, I am one with the Force” (Güç benimle, ben Güç’le birim)

VII. MELEK OLMAK

Bu cümlede geçen “sadece var olmak” ifadesi oldukça dikkatimi çekti. Meleklerin tek görevi sadece var olmaktı. Aslında yaşadığımız dünyada da birer melek olabileceğimizi düşündüm.

SONUÇ

Huxley, meskalin sayesinde sonsuz şimdiyi yaşıyor, şeyleri oldukları gibi görüyor ve var olan her şeyle bir bütün olabiliyor. Tüm bu deneyimler Budizm, Taoizm, Hinduizm ve Tasavvuf’ta ortak olarak bulunan, kişinin kendini bu öğretilere adadığında yaşayabileceği deneyimler ya da bakış açıları.

Bu açıdan baktığımda meskalin için bir tür kısa yol diyebilirim. Ya da bir tür demo. Benim düşüncem, bu deneyimlerin hayat değiştirici şekilde insanın bakış açısına işlemesi için kişinin bu yola kendini adayarak girmesi gerektiği. Yani meskalin sadece bir kapı açar, insanın kapıdan girdiğinde nelerle karşılaşacağını gösterir. Ama kapıdan girip orada devam etmek belli bir zihinsel farkındalıkla gerçekleşir. Bu zihinsel farkındalık ise bence Zen’in, Tasaavvuf’un ve Taoizm’in belli oranda karışımıyla kazanılır.

Ben şu şekilde özetleyebilirim:

Yola Zen’le başlamak oldukça tehlikeli olabilir. Çünkü Tao olmadan Zen, bazı arzuların şımartılmasına dönüşebiliyor. Hatta bir arkadaşım tam da bu nedenle Zen’i bazı davranışlarının kılıfı olarak kullanıyor. (Bakınız: Bir arkadaşım ekolü)
O yüzden Zen için 102 dersi, Tao için de 101 dersi diyebilirim. İnsan, Taoizmle hangi sesleri bastırması gerektiğini öğreniyor, Zen’le de asıl dinlemesi gereken sesi hayatında hakim kılabiliyor.
Ama bazı durumlarda Zen deneyimini uygulamak imkansız hale gelebiliyor. İşte bu gibi durumlarda da devreye Tasavvuf giriyor. Bu da Tasavvuf’u 102’nin Lab dersi yapıyor.

KAPAK FOTOĞRAFI: Steve MCCURRY; Boy in Mid-Flight, 2007.

Festivallerle ilgili şöyle bir lanetim var: Hangi film festivaline gidersem gideyim tüm filmleri aynı noktadan, neredeyse aynı koltuktan izliyorum. Film değişiyor, şehir değişiyor ama benim yerim hep sabit kalıyor. Arkalara doğru sağ çapraz. Farklı bir bakış açısı görmek için gittiğim filmleri, ironik bir şekilde aynı bakış açısından izlemek zorunda kalıyorum böylece.
Filmekimi’nde izlediğim Arrival yani Geliş filminde de durum değişmedi. Onu da arkalara doğru perdeyi sağ çaprazdan gördüğüm bir açıdan izledim.
Filme geçmeden gösterimle ilgili bir not paylaşayım: Filmekimi, filmin gösterildiği 3. festival olduğundan filmin kaydedilmemesi konusunda büyük bir titizlik vardı. Filmden önce “aranızda güvenlik görevlileri dolaşabilir, lütfen rahatsız olmayın” diye bir uyarı bile yaptılar.

ARRIVAL’IN FARKI

Uzaylıların dünyamızı ziyaret ettiği tüm filmlerde esas problem, onların dost canlısı olup olmadığıdır. Uzaylılar da geldikleri ilk anda bunu belli ederler. Arrival, o açıdan türün diğer örneklerinden farklılaşıyor. Çünkü Arrival özünde, insanların uzaylılarla iletişim kurma hikayesini anlatıyor.
Bu filmi ben çekseydim, “aynı dili konuştuğumuz insanlarla iletişim kurmakta ne kadar zorlandığımıza” odaklanır, “dillerini çözmekte zorlandığımız uzaylılarla ortada dil bile yokken nasıl yakınlaştığımız” üzerine giderdim. Finalde de “iletişim kurmak için dile ihtiyacımızın olmadığı” üzerine bir şeyler söylerdim.

KAHRAMANIN YOLCULUĞU

Tüm mitleri, hikayeleri, destanları inceleyen Joseph Campbell, The Hero With A Thousand Faces kitabında, tüm hikayelerin tek bir hikayeden çıktığını iddia ediyor. Bu hikayeye de Kahramanın Yolculuğu (Hero’s Journey) diyor. Filme Joseph Campbell’in Hero’s Journey monomitinden bakalım.

Yola Çıkış
Arrival (Geliş) filminde kahraman olarak Dr. Louise Banks’in önderliğindeki insanoğlunu; ona rehberlik eden öğretmen olarak da uzaylıları düşünebiliriz.
Monomite uygun bir şekilde uzaylılar dünyayı ziyaret ederek insanoğlunu maceraya çağırır. (Maceraya davet)
Dr. Louise Banks, yetkililer kendisine ilk ulaştıklarında onları reddeder, sonra da bu yolculuğa çıkması kaçınılmaz olur. (Davetin reddi ve yola çıkış)

Yolculuk
Bu yolculukta kahramanımız defalarca sınanır, karşısına evine dönmek isteyen askerlerin sabotajı ya da diğer ülkelere inen gemilere yapılan saldırılar gibi engeller çıkar. (Sınanmalar)

Eve Dönüş
Arrival filminin finalinde kahramanımız Dr. Louise Banks, uzaylıların dillerini öğrenerek Çin genelkurmay başkanını uyarır ve bir saldırının önüne geçer. Evine de kahraman olarak döner. (İlahi yardım ve yaşamak için özgür)
Her kahraman evine daha kompleks bir halde yani kendini geliştirmiş olarak, dersini almış olarak döner. Peki Dr. Louise Banks önderliğindeki insanoğlunun bu yolculuktan aldığı ders nedir? 

ARRIVAL’IN DİLİ

Arrival (Geliş) filminde heptatod’ların yani uzaylıların kullandığı dil şekil olarak Zen Budizm’deki “enso” sembolüne oldukça benziyor. Enso, bir ya da iki fırça darbesiyle yapılan bir çember. Aklın düşünce öncesi halini yani kişinin zihnini tüm düşüncelerden arındırdığı hali ifade eder.

Zen Budizm’de kişinin aklını düşüncelerden arındırması aydınlanma anlamına gelir. Çünkü bu dünyadaki tüm acılarımızın sebebi düşüncelerdir. Düşünceler öncelikle iyi-kötü, güzel-çirkin, doğru-yanlış gibi ikilikler üretir. Bu ikilikler de bizim bir şeyi olduğu gibi görmemizi engeller. Bizi sınırlar. Düşünceleri aradan çıkarınca biz her şeyi olduğu gibi görmeye başlarız ve asıl ruhumuz yani Buda ruhu aktif hale gelir.

Arrival (Geliş) filminde kahramana yol gösteren rehberimiz yani uzaylılar, zamanın doğrusal olduğunu düşünmemizi sağlayan dillerimizden kurtulmamız gerektiğini söyler.

Dr. Louise Banks, uzaylıların dillerini çözmeye çalışırken onlar gibi düşünmeye başlar ve bu da onun geleceğe dair anılar görmesini sağlar. Dili tam olarak çözdüğünde de geleceğe ait bir anısı yardımıyla Çin genel kurmay başkanının savaş çıkarmasını engeller.

Yani kahraman, ruhani rehber yardımıyla zamanın doğrusal olmadığı üzerine dersini almıştır. Yeni öğrendiği dil sayesinde düşünme şekli tamamen değişmiştir. Bu da onun, doğrusal olmayan zamanda geleceği görebilmesini sağlamaktadır.

Stranger Than Fiction’daki Harold, kendi geleceğini kendi nihai geleceği olarak kabul ediyor. Bunu değiştirme imkanı olmasına rağmen bunu değiştirmiyor. Çünkü Harold, bu geleceğinin onun için daha anlamlı olduğunu düşünüyor. Yani filme göre, Tanrı bize geleceklerimizi değiştirme imkanı verse bile; biz yine de bizim için önceden seçilen yolu seçerdik.

Şimdi Arrival (Geliş) filmine geçelim.

Charlie Kaufman sinemasını incelediğim  Charlie Kaufman'ın Anlam Arayışı

Before Sunrise serisinin yönetmeni Richard Linklater Sinemasında Anlam Arayışı

Hep bir arayış içinde olan Jim Carrey'nin Anlam Arayışı

Bir uzaylı gelse ve bana “Dünyanız hakkında okumam gereken kitaplar hangileri?” diye sorsa…

Ya da diyelim dünyada bir virüs ortaya çıktı ve bu virüs nedeniyle hayatınız boyunca sadece 13 kitap okuyabiliyorsunuz…
Ya da çok okuyan bir kızla buluşacaksınız ve ilk buluşmada klişe olmadan hangi kitaplarla söze başlayacağınızı bilmiyorsanız size naçizane önerim işte bu listedir.
Huzurlarınızda yaşayan herkesin okuması gerektiğini düşündüğüm kitaplar:

Listeye geçmeden önce Mark Grist’in Girls Who Read videosuna bir bakalım:

NEDEN OKUMALISINIZ?

Hayatınızı değiştirmek için.

Matthew Walker’ın kitabı hayatınızı değiştirecek az sayıdaki kitaptan biridir. Kitap, sizi daha sağlıklı, daha yaratıcı, daha uzun ömürlü hale getirecek bir sırra da sahip. O sır da düzenli uyku.

Çoğu Walker’ın bizzat yaptığı bilimsel araştırmalardan oluşan Why We Sleep günlük hayatımızda çok önemsemediğimiz, hafta sonları arayı kapamaya çalıştığımız uykunun önemine ve mucizevi bir lütuf olduğuna odaklanıyor.

Kitap, hemen hemen her problemimizi -bu ister yaratıcı bir sıkışma olsun, ister depresyon olsun, ister de bir sağlık problemi olsun- uykuyla çözebileceğimizi çarpıcı bir şekilde anlatıyor. Hatta, homosapiens’in nasıl sapiens yani bilge olduğunu da yine uykuyla açıklıyor.

NEDEN OKUMALISINIZ?

Bir mucizeye şahit olmak için.

Michael Pollan’ın bu son derece cesur kitabı How To Change Your Mind, psychedelic’lerin kanser hastalarının ölüm korkusunu yenmede, sigara ve alkol bağımlılarının bu bağımlılıklara son vermesinde ve depresyon hastalarının depresyonlarını yenmesinde ne kadar etkili bir tedavi olduğunu anlatıyor.

Egoyu öldürmek için.

Kitap, aynı zamanda pek çok problemimizin sebebinin ego yani ayrı bir “ben” düşüncesinden kaynaklandığını bilimsel araştırmalarla anlatıyor. Egoyu öldürerek yani ayrı bir “ben” düşüncesini kafamızdan atarak depresyon ve bağımlılık gibi pek çok problemi de yeneceğimizi çarpıcı bir şekilde gösteriyor.

NEDEN OKUMALISINIZ?

Dünya tarihini öğrenmek için.

Daron Acemoğlu’nun Why Nations Fail kitabı her şeyden önce bir dünya tarihi özeti. Kitabı okurken ABD, İngiltere, Fransa, Avustralya, Kanada, Japonya… gibi ülkelerin neden geliştiğini; Orta Doğu, Afrika, Asya ve Güney Amerika ülkelerinin neden gelişmediğini o ülkelerin tarihinden son derece spesifik detaylarla öğreniyorsunuz.

Demokrasinin refahın nedeni olduğunu anlamak için.

Kitabı okurken aynı zamanda “neden bazı ülkeler zengin de bazıları fakir” sorusuna da cevap buluyorsunuz. Acemoğlu’nun teorisinden hareketle 17 ve 18. yüzyılda otoriter yani dışlayıcı/sömürücü (extractive) rejimlere karşı ayaklanıyor; toplumun tüm kesiminden destek alarak çoğulcu yönetimler kuruyorsunuz. Bu çoğulcu yönetimler, mülkiyet hakkının korunduğu, merkezi yönetimin güçlü olduğu sistemlere evriliyor. Bu sistemler de herkesi kapsayıcı (inclusive) kurumlar oluşturuyor. Ve siz de o an fark ediyorsunuz ki refahın nedeni, demokrasinin ta kendisiymiş.