Taoizm’in en eski metinlerinden The Book Of Chuang Tzu’da (Penguin Classics; Loc: 2870; Kindle edition) geçen yukarıdaki hikaye bize oruçtan bahsediyor. Yine The Book of Chuang Tzu’nun farklı bir bölümünde geçen Konfüçyüs ile Yen Hui arasındaki hikaye de oruçla neyin kastedildiğini anlatıyor.

Şimdi Ching ve Yen Hui’nin orucuna dikkatlice bakalım. Ching, üç gün oruç tuttuktan sonra zafer veya övgü; unvan ya da para onun için anlamını yitiriyor. Yani Ching oruç sayesinde “Ben başardım”, “Benim için olağanüstü dediler”, “Bu gösteriden sonra ‘yüce’ unvanını kazandım” ya da “Yaşasın, şu kadar param oldu” gibi cümleler kurmuyor.
5 gün oruç tuttuktan sonra Ching, alacağı alkışları, rezil olabilme ihtimalini, yeteneklerini ya da sakarlıklarını da kafasından atıyor. Yani “O kadar insanın önünde rezil oldum”, “Vay be, ne güzel de alkış alıyorum.”, “Lan, ne şahane bir zanaatkarım ben be, helal olsun bana!” ya da “Lan, amma sakarım ha!” gibi cümleler kurmuyor.
7 gün oruç tuttuktan sonra Ching öyle bir hale geliyor ki kendi varlığını bile unutuyor. Yani ortada Ching diye biri kalmıyor.
Dikkat ettiniz mi yukarıda yazdığım cümlelerin hepsinin bir ortak özelliği var.

“Ben başardım”,
“Benim için olağanüstü dediler”,
“Bu gösteriden sonra ‘yüce’ unvanını kazandım”
“Yaşasın, şu kadar param oldu”
“O kadar insanın önünde rezil oldum”,
“Vay be, ne güzel de alkış alıyorum.”,
“Lan, ne şahane bir zanaatkarım ben be, helal olsun bana!”
“Lan, amma sakarım ha!”

Hepsinin öznesi birinci tekil şahıs. Yani “BEN”. Oruç bir şekilde, Ching’de “ben” düşüncesinin yok olmasına yardımcı oluyor ve hatta Ching’in deyimiyle onun kendini unutmasını sağlıyor: “Sonunda 7 gün oruç tuttuktan sonra, öylesine sakin bir hale geliyorum ki bir vücudum ve 4 uzvum olduğunu bile unutuyorum.”.

Şimdi Yen Hui’nin ne dediğini hatırlayalım.
Yen Hui: Daha önce oruç tuttuğumda Hui olduğumu hissederdim. Ama zihin orucu tuttuğumda ise Hui olmadığımı fark ettim.

Ching ve Yen Hui zihin orucu sayesinde bir boşluğa bürünüyorlar ve bu boşluk onlardaki “Ben” düşüncesinin yok olmasını sağlıyor. “Ben”i yok etmek Ching’in yaptığı işlerin adeta bir sanat eserine dönüşmesini sağlarken Yen Hui’ye de cennetin yol göstermesini sağlıyor.

Yaklaşık 2300 yıl önce yazılan The Book of Chuang Tzu’daki hikayeler sizi ikna etmediyse, belki pozitif psikoloji üzerine araştırmalar yapan günümüzden bir uzman sizi ikna edebilir. O isim, Mihaly Csikszentmihalyi (soy ismi “chick sent me high” diye okunuyor). Mihaly Csikszentmihalyi, optimum deneyim üzerine araştırmalar yapan ve literatüre “flow” yani “akış” kavramını getiren kişidir.

Optimum deneyimi; yaparken kendimizden geçtiğimiz, varlığımızı unuttuğumuz, dış dünyanın anlamını yitirdiği ve yapıyor olmanın en büyük ödül olduğu anlar olarak tanımlayabiliriz. Mesela Ching’in ağaçları oyarak yaptığı gösteri bir optimum deneyimdir. Ludovico Einaudi’nin Divenire performansı bir optimum deneyimdir.

Şef Emin Güven Yaşlıçam’ın yönettiği herhangi bir konser onun için optimum deneyimdir.

Peki optimum deneyimi yaşamamız şart mı diye sorabilirsiniz. Hayattan alabileceğiniz en büyük keyfi eğer çok önemsemiyorsanız, şart değil diyebilirim. Eğer önemsiyorsanız bu deneyimi yaşayabilmek için yani akışta olabilmek için benliğinizden kurtulmanız şart.
Şimdi Mihaly C.’nin ağzından akışın şartlarını dinleyelim.

Akış yani optimum deneyimin yedinci bileşeni bize, hayattan bu denli keyif alabilmemiz için benlik düşüncesinden kurtulmamız gerektiğini söylüyor. Eğer benlikten kurtulabilirsek akış deneyimi sonucunda daha zengin, daha kompleks yani kendini geliştirmiş bir ben’le karşılaşacağız.

Charles Bukowski’ nin “Find what you love and let it kill you (sevdiğin şeyi bul ve bırak o seni öldürsün)” sözünü hatırlarsınız. Bu sözü ilk duyduğumda şöyle yorumlamıştım: Sevdiğin o şeyi bul ve o şey seni mahvetsin, bitirsin tüketsin. Seni harap etsin. Seni sefil bir hale getirsin. Ama daha sonra bu sözü yanlış anladığımı fark ettim. “Find what you love and let it kill you.” aslında şu demekti: Sevdiğin o şeyi bul ve o şey “seni” öldürsün, ortada “sen” diye bir şey kalmasın, o şey her neyse -resim, müzik, dans, yazı…- onu yaparken sadece o olsun, sen aradan çık!

Buddha’nın ve daha sonra Hz. Muhammed’in söylediği “Ölmeden önce ölün” sözü de tam olarak bu anlama geliyor. Hepsi de “ben”i öldürmekten bahsediyor.

İlginçtir, Amerikan Bilim ve Sanat Akademisi de benliğin öldürülmesi gerektiğinin bir şekilde farkına vardı. 2003 yılında Akademi, Oscar kategori isimlerinde önemli bir değişikliğe gitti. “Best Director” (En İyi Yönetmen) gitti, “Best Achievement in Directing” (En İyi Yönetim) geldi; “Best Actress in a Leading Role” (En İyi Kadın Oyuncu) gitti, “Best Performance by an Actress in a Leading Role” (Baş Kadın Rolde En İyi Performans) geldi. Yani Akademi, kategorilerde kişiyi aradan çıkardı; ödülü “eylemin kendisine”, performansa vermeye başladı. Akademi böylece kişileri öldürmüş oldu. Daha doğrusu, işini çok iyi yapan yani kendisini öldüren insanları ödüllendirmeye başladı.

Peki bu benliği nasıl yok edeceğiz? Ching’in orucunu nasıl tutacağız? Yen Hui’nin boşluğuna nasıl erişeceğiz?

Biz fiziksel ya da zihinsel bir aktivitede değilken, yani boş boş otururken beynimizin enerji harcayan bir bölümü var. Biz hiçbir şey yapmadığımız halde enerji tüketen bu bölümün adı “Default Mode Network” (DMN) (Varsayılan Mod Ağı). Beyin aktivitelerinde orkestra şefi gibi merkezi bir görevi olan bu bölüm aynı zamanda, beyin korteksini hafıza ve duygular gibi daha derin yapılara bağlıyor. Peki, ne işe yarıyor bu DMN? Ne işe yaradığını anlamak için hangi durumlarda çalıştığına bakalım:

DMN’yi aynı zamanda tahterevallinin bir tarafı olarak da düşünebiliriz. Çünkü dikkat ağı (attentional network) çalıştığında yani fiziksel ya da zihinsel bir işle uğraşırken DMN sessizleşiyor. Yani herhangi bir işle meşgulsek DMN pasifleşiyor. (How to Change Your Mind, Michael Pollan, Chapter Five, Penguin Press, 2018)

Peki DMN, en çok hangi durumlarda ya da insanlarda aktif?

Kanser Hastaları
Son evreye gelmiş ve ölüm korkusuyla yaşayan kanser hastalarında DMN son derece aktif. Çünkü, bu tür durumdaki hastalar sürekli kendilerine “Bu neden benim başıma geldi?”, “Hayatımın bir anlamı var mı?”, “Neden ben?”, “Benim daha yapacak çok şeyim vardı?” gibi sorular soruyorlar. Dikkat ettiyseniz, bu cümlelerin merkezinde hep “BEN” sözcüğü var.

Depresyon Hastaları
Depresyonda DMN son derece aktif. Depresif hastaların kendilerine sordukları soruları düşünün: “Neden ben?”, “Neden bunlar hep benim başıma geliyor?”, “Bu tür problemleri çözemeyecek kadar aciz miyim?”. Bu soruların merkezinde de yine “BEN” düşüncesi var.

Sigara ve Alkol Bağımlıları
Sigara ve alkol bağımlılarında da DMN son derece aktif. Sigara ve alkol bağımlılarının zihinlerinde neler döndüğünü düşünün: “Bir türlü bırakamadım şunu!”, “Bunu bırakamayacak kadar aciz miyim?”, “Yine başladım işte.” Bu cümlelerin merkezinde de yine “BEN” düşüncesi var.

Dikkat ettiniz mi, çağımızın en büyük problemlerinde yani kanserin, depresyonun ve bağımlılığın merkezinde DMN yani “BEN” düşüncesi var. DMN yani “ben” düşüncesi bu rahatsızlıkların nedeni olmasa da bunların çözülemez bir hale gelmesinde ve büyümesinde son derece aktif rol oynuyor. Peki DMN’yi yani “BEN” düşüncesinin oluştuğu yeri bloke etmek mümkün mü?

Şimdi DMN’yi bir şekilde bloke ettiğimizi düşünelim. Sizce neler olabilir? İşte olacaklar:

The Book of Chuang Tzu’da geçen Ching’in hikayesi tam bir DMN’nin bloke edilmesi olayıdır. Ching bunu oruç tutarak yapıyor. Yen Hui hikayesi ise bu orucun zihin orucu olduğunu söylüyor.

The Book of Chuang Tzu’da o bahsedilen orucun, aslında bildiğimiz orucun meditasyonla desteklenmiş hali olduğunu söyleyebilirim. Nereden biliyorum derseniz, günümüz son teknoloji cihazlarıyla yapılan çalışmalar (fMRI ve MEG sonuçları) bize tam olarak neyin DMN’yi bloke ettiğini gösteriyor.

Oruç
Oruç evet bildiğimiz oruç, DMN’nin bloke olmasını sağlıyor ve “BEN” düşüncesini yok etmede yardımcı oluyor. Yıllarca bize oruç tutmamızdaki amacın açın halinden anlamak olduğu öğretildi. Görünen o ki oruç aynı zamanda “BEN”i yani egoyu öldürmeye yardımcı oluyormuş.

Meditasyon
Uzun süre meditasyon yapmak DMN’yi bloke ediyor. Uzun süre meditasyon yapanların meditasyon sırasında beyni incelendiğinde DMN’nin aktifliğinin azaldığı görülüyor.

Nefes Egzersizleri
Nefes egzersizleri DMN’nin bloke olmasını sağlıyor.

İbadet
İbadet ve dua evet ibadet ve dua da DMN’nin pasif hale geçmesini sağlıyor. Kendi acizliğinin farkına varmak, kendinden daha büyük bir güçten yardım istemek görünen o ki egoyu öldürüyor.

Psychedelic
Saygın bilimsel dergilerde yayınlanan araştırmalar gösteriyor ki psychedelic’lerle doktor kontrolünde yapılan seanslar, DMN’nin bloke olmasını sağlıyor.
New York Üniversitesinde doktor kontrolünde psychedelic’lerle yapılan bir araştırma, kanser hastalarının ölüm korkusuyla, depresyonla ve anksiyeteyle baş etmelerinde oldukça başarılı sonuçlar doğurduğunu söylüyor. Araştırmaya göre hastaların yaklaşık %60 ila %80’inde önemli ölçüde gelişme görülüyor. (Rapid and sustained symptom reduction following psilocybin treatment for anxiety and depression in patients with life-threatening cancer: a randomized controlled trial; Stephen Ross)
Alkol ve sigara bağımlılarının bu bağımlılığı yenmesinde de yine araştırma sonuçları doktor kontrolünde yapılan seansların başarılı olduğunu söylüyor. Yapılan bir araştırma, psychedelic seansından 6 ay sonra bile hastaların %80’inin bağımlılıklarından uzak durduğunu söylüyor. (Pilot study of the 5-HT2AR agonist psilocybin in the treatment of tobacco addiction, Johnson MW).
Başka bir araştırma ise doktor kontrolünde yapılan seansın depresyon hastalarında oldukça etkili sonuçlar ortaya çıkardığını söylüyor. Araştırmadan bir hafta sonra katılanların üçte ikisi, depresyondan kurtulduğunu söylüyor. Hatta araştırmayı yapan Carhart Harris’e göre depresyon, aşırı çalışan DMN’nin sonucu. (Psilocybin with psychological support for treatment-resistant depression: an open-label feasibility study. Carhart-Harris)
(How to Change Your Mind, Michael Pollan, Chapter Six, Penguin Press, 2018)

Akış
Akış yani yaparken kendimizden geçtiğimiz, yapıyor olmanın en büyük ödül olduğu anların da ben düşüncesini yok ettiği için DMN’nin etkisini azalttığını söyleyebiliriz.

Öncelikle, çok ilginç değil mi? Bizden binlerce yıl önce yaşamış insanlar, bizim günümüz son teknolojisiyle sahip olabildiğimiz bilgilere o dönemde ve bu teknolojiler olmadan sahip olmaları sizi de şaşırtmıyor mu? Oruç, ibadet, meditasyon ve nefes egzersizlerinin egoyu öldürmeye hizmet etmesi son derece ilginç değil mi?

Bu yazıyı yazarken aklıma bize hep söylenen şu söz geldi: Kendini bul! Bence yapmamız gereken şey bunun tam tersi olmalı. Yani kendimizi kaybetmeliyiz. Daha doğrusu, kendimizi kaybedeceğimiz o şeyi bulmalıyız. Bunu ibadetle, oruçla, meditasyonla, nefes egzersizleriyle ya da yaparken kendimizden geçtiğimiz o şeyi (akışı) bularak yapabiliriz ancak.

O zaman haydi, kaybolun.

* KAPAK FOTOĞRAFI: 23 Aralık 2017 Fazıl Say Konseri