Filmde heptatod’ların bu dili kullanmalarının çok spesifik bir nedeni var. Hatırlayalım, filmin başlarında “dilimizin, düşüncelerimizi şekillendirdiği” üzerine bir replik duyuyoruz.

Arrival’ı insanın aydınlanmak yolculuğu olarak düşünürsek; aydınlanmak yani aklımızı düşüncelerden arındırmak yani enso çemberine girmek için öncelikle düşünce şeklimizi oluşturan var olan dilimizden kurtulmalıyız. Yeni bir dil öğrenmeliyiz.

İşte bu yüzden uzaylıların kullandığı alfabe, Zen Budizm’deki enso çemberi yani “düşüncelerden arınmışlığın, aydınlanmanın” sembolü.

Peki bu aydınlanma bize neler öğretiyor?

ÖĞRETİLER: ZAMAN

Dilimize bir bakalım:
Tüm dillerde gelecek zaman, şimdiki zaman ve geçmiş zaman gibi yapılar vardır. Bu da bize zamanın doğrusal olduğunu söyler.  Bu düşünce yapısında geçmişi hatırlayabildiğimiz halde gelecek henüz gerçekleşmediği için belirsizdir.

Peki ya gelecek de geçmiş de aynı anda gerçekleşiyorsa? Zaman doğrusal değil de çok boyutluysa?

ÖĞRETİLER: KUCAKLA

Filmdeki kahramanımız Dr. Louise Banks, uzaylıların dillerini çözerek zamanın doğrusal olmadığını öğrenir ve kendi geleceğine ait anılar görür. İşte şimdi dünyanın en eski sorularından birine geldik: Geleceğini görsen, sana neler olacağını bilsen; bunu değiştirmek ister miydin?

Bu sorunun Arrival’daki cevabına geçmeden önce bu soruyu soran diğer filme bir bakalım. Marc Foster’ın Stranger Than Fiction filminde karakterimiz Harold, kendisinin yaşayan bir roman karakteri olduğunu öğrenir. Romanın yazarının kendisini öldürmek istediğini öğrenince de buna engel olmaktan vazgeçer.

Tasavvuf anlayışının merkezinde “kucaklama” düşüncesi vardır. Bu düşünceye göre olan her şey benim misafirimdir. Bana düşense onları kucaklamaktır.

Kahramanımız Dr. Louise Banks, tasavvuftaki anlayışı bir adım ileri götürüyor. Gelen her şeyi ne geleceğini bilsem bile kucaklamalıyım diyor.

SONUÇ

Martin Scorsese bir filme başlamadan önce kendisine şöyle sorarmış: Söyleyecek bir sözüm var mı? Arrival, söyleyecek sözü olan, bir bilim kurgu hikayesini hem felsefi hem de bilimsel açıdan yeni bir yere taşıyan bir film. Belki de bu yılın en iyi filmi.

Üniversite birinci sınıftaydım ve dersten inanılmaz sıkılmıştım. Sonraki derse girmedim ve sinemaya kaçtım. Sinemada Finding Neverland ile beğendiğim Marc Forster’ın Stranger Than Fiction filmi vardı. Hiç düşünmeden bilet aldım.

Atilla Dorsay’ın o yılın en iyi filmi dediği Stranger Than Fiction’ı yıllar sonra yine Ankara’da bu sefer kaçtığım bir şey olmadan tekrar izledim.

Stranger Than Fiction kaderci bakış açısını merkezine alan, ölümün kaçınılmazlığı ve kurabiyelerle ilgili bir film.

Filmde Will Ferrell’ın canlandırdığı Harold Crick karakterini herhangi bir insan, Emma Thompson’ın canlandırdığı Karen Eiffel karakterini ise Tanrı gibi düşünebiliriz. Filme göre Karen’ın yazdığı roman aslında hayatın kendisi; her insan da Tanrı’nın kitabında bir roman karakteri.

Harold Crick kendisinin bir roman karakteri olduğunu öğrendiği an kaderinin de kendi kontrolünde olmadığını fark ediyor. Yazarın onu öldüreceğini anladığında ise bundan kaçmaya çalışıyor. Önce evin içinde hiçbir şey yapmadan bekleyerek ölümün onu bulamayacağını düşünüyor. Ama bir buldozerin evin duvarını yıkması sonucu Harold, kaderinden kaçamayacağını anlıyor.

İşte tam da burada Harold’ın danıştığı ve Dustin Hoffman’ın canlandırdığı edebiyat profesörü Jules Hilbert ölümün kaçınılmazlığından bahsediyor.

Harold, ölümden kaçamayacağını anladığında ise kitabının yazarını bulmaya karar veriyor. Çünkü eğer yazarı ikna edebilirse, kitabın sonunun değişebileceğine ve bunun onu ölümden kurtaracağına inanıyor.

Harold, yazarı bir şekilde buluyor ve kitabın tamamını okuyor. Nasıl öleceğini öğreniyor ama bunu değiştirmek için hiçbir şey yapmıyor. Yani onu ölüme götürecek karardan vazgeçmiyor. Çünkü o da kendisi için en anlamlı ölümün bu şekilde olacağını düşünüyor. Otobüsün önüne atlıyor, hayatı pahasına o çocuğu kurtarıyor.

Film bu noktada beni inanılmaz rahatsız ediyor. İplerin Tanrı’nın elinde olduğu kaderci bir bakış açısı yetmezmiş gibi bir de seçenekler bize sunulduğunda özgür irademizle bizim; bizim için önceden seçilen yolu tercih edeceğimiz iddia ediliyor.

Tam da bu anda paralel evrenler teorisine bir bakalım. Diyelim ki ben şu an evdeyim. Evden işe arabayla, metroyla, metrobüsle ya da vapurla gidebilirim. Ben bu seçimimi düşünürken tüm olasılıklar da aynı anda yaratılıyor ve ben sadece onlardan birini seçiyorum. Benim metrobüsle işe gittiğimi varsayalım. Aynı anda bir başka ben de işe vapurla gidiyor. Bir başkası da arabayla. Hatta bir başka ben işe hiç gitmiyor, çünkü o freelance çalışıyor ya da başka bir işte çalışıyor. Yani reklam yazarı olan bir ben’in olduğu gibi, bir futbolcu olan ben de, bir rock grubu solisti olan ben de başka bir evrende yaşamaya devam ediyor.

Kısaca, ben seçimlerimle kendi gerçekliğimi yaratıyorum. Gerçeklik ise benim sadece bir olasılığım. Tüm bu olasılıkların aynı anda gerçekleştiği evrene ise Tanrı ya da Sistem diyoruz. Tanrı, tüm olasılıkların aynı anda gerçekleştiği evrensel küme olduğu için de kutsal kitaplarda da geçtiği gibi “her an her yerde ve şüphesiz ki her şeyi gören” oluyor.

Bu bakış açısından şu anlam çıkıyor: Şu an olduğum evren olabileceğim tek evren. Aksi takdirde başka bir evrende olurdum zaten.

Şimdi oldukça şairene bir bölüme geçiyorum. Hayatımızı bir düşünelim. Daha doğrusu yaptığımız seçimleri… Hatalarımızı… Pişmanlıklarımızı….

Yaptığımız hatalara kafayı takmaya ya da o hatalardan dolayı pişmanlık hissetmeye hiç mi hiç gerek yok. Çünkü –buradan Hinduizm’e bir selam çakıyorum – denge üzerine kurulu bir sistemde tüm evrenler eşit anlamda ve önemde. Yani diğer evrenlerde de benzer nitelikteki hataları yapmış olacaktım.

Buradan Tasavvuf ve biraz da Zen’e geçiyorum: Hayat benim tercihim. Seçimlerimi ben yapıyorum. Ama seçimlerimin sonuçları üzerinde bir gücüm yok. Benim şu an bu evrende yapmam gereken, olan her şeyin benim için bana olduğunun bilincinde olup her şeyi kucaklamam. Seçimlerimin keyfini çıkarmam. Kendimi başka bir evrende, başka bir işte, başka bir hayatta düşünmeyip bu evrenin hakkını vermeye çalışmam… 

Filme geri dönersek filmdeki en sevdiğim sahne Harold’ın gitar öğrenmeye başladıktan sonra gitar çalmaya başlayanların çaldığı ilk şarkılardan biri olan Whole Wide World’ü çalmasıydı.

Filmin finali ise bize anlamın küçük önemsiz ayrıntılarda gizli olduğunu söylüyor.

Viktor Frankl’in  Man's Search for Meaning  kitabından hareketle insanın tanımını, “anlam arayan varlık” olarak yaparsak, bilim-kurgu filmlerinin söyleyecek oldukça fazla sözü olacaktır.

Bilim-kurgunun günümüzdeki sözcüsü olarak bendeniz de… (Hey, bu benim söyleyebileceğim bir laf değil. Bu nasıl girdi ki buraya? Yazarken kendimden uzaklaşıp başka bir insana mı dönüşüyorum yoksa? Belki de yazarken kendimi buluyorum. Belki de yazı insanın kendini açığa çıkarma yolculuğudur. Tamam, tamam lafı fazla uzattım.)

Bir bilim-kurgu ve aynı zamanda romantik-komedi filmleri takipçisi olarak bu yazıyla, bilim-kurgu sinemasında insanın anlam arayışı yolculuğuna çıkıyorum.

“Romantik-komedi filmlerinde aynı yolculuğa neden çıkmıyorsun?” diye sorarsanız hemen cevap vereyim: Bu yolculuk romantik-komedi türünde maalesef pek mümkün değil. Çünkü, sinema tarihinin en kısır türü olan romantik-komedide insanın anlam arayışı maalesef sadece “doğru insanı bulmaya” indirgenmiş durumda. Takdir ederseniz ki insanın anlam arayışı, doğru kişiyi bulmaktan çok daha fazlasıdır.

K-PAX

Yazıya  K-PAX ’le başlamamın sebebi, öncelikle diğer hiçbir bilim-kurgu filminde Viktor E. Frankl’in Man’s Search for Meaning kitabına bu kadar net bir referansın olmaması.

Diğer sebebi isi K-PAX’in (key-peks) anlamında gizli. K sözcüğünün İngilizce okunuşu “key”; anahtar demektir. PAX ise Latince barış anlamına gelir. (Dünya tarihindeki iki büyük barış dönemini hatırlayalım: Pax-Romana ve Pax-Ottomana) K-PAX isminden dolayı “anahtarın barış” olduğunu iddia eder.

Barışın filmi K-PAX’te aynı zamanda aile kavramı da oldukça yüceltilir. Birliktelik vurgusu, finalde Mark’ın yıllardır görmediği diğer eşinden olan oğluyla görüşmesiyle taçlandırılır. İşte bu sahnede Viktor E. Frankl’in bakış açısını Prot’un ağzından duyarız.

CONTACT

Carl Sagan’ın aynı adlı romanından uyarlanan (“Aynı adlı romanından uyarlanan” ifadesiyle ilk kez ilkokuldayken bir gazetede karşılaşmıştım. Sonra da sürekli karşıma çıktı. Bu ifade her karşılaştığımda bana daha da garip gelmeye başladı, çünkü pek çok film “Aynı” adlı romandan uyarlanıyordu. Tuhaf yıllardı o yıllar, Barış Manço’nun soy adı Moda’ydı, tüm filmlerin yapımcısı “presents” diye bir şirketti…) ve en sevdiğim yönetmenlerden Robert Zemeckis’in yönettiği  Contact ’ta “insanın anlam arayışına” bilimin cevap bulmadaki çaresizliğinden bahsedilir.

Contact’ta insanın anlam arayışına cevabı ise bir uzaylının ağzından duyarız.

Contact, bu açıdan dünyanın en uzun süren araştırması olan  Harvard Men  araştırmasıyla aynı şeyi söylemektedir.

Harvard Men araştırması kapsamında 268 erkek 1930’larda üniversiteye girişlerinden günümüze kadar takip edilmiştir. Bu araştırmayla en mutlu ve başarılı kişilerle, en mutsuz ve başarısız kişiler arasındaki fark incelenmiştir.

INTERSTATE 60

Dünyaya ilk defa gelen bir uzaylı bana bir film sorsa, önereceğim; ıssız bir odaya düşsem ve yanıma tek bir film alabilsem, alacağım; ve hayatta sadece bir film izleme hakkım olsa, izleyeceğim tek film Back to the Future’ın senaristi Bob Gale’in yazıp yönettiği  Interstate 60  ’tır.

Interstate 60, Neil’in hayatına bir cevap bulma yani tamamen bir anlam arayışı yolculuğudur.

Neil, aynen doğu masallarındaki hayatın anlamını arayan derviş gibi yollara düşer, çeşitli kasabalara uğrar ve en önemlisi asıl hediyenin yolculuğun ta kendisi olduğunu öğrenir.

Neil’in yolculuğu sırasında uğradığı her kasaba ya da karşılaştığı her kişi aslında ona sunulan bir cevaptır.

Hiç doymayan adam ve mükemmel seksi arayan kadın, cevabın nefsi tatmin etmek olmadığının; Sanat Sahtekarlığı Müzesi, cevabın eleştirmenleri memnun etmek için yapılan sanat olmadığının; Euphoria, cevabın uyuşturucular olmadığının; Morlaw kasabası, cevabın başkasının isteğini kariyerinin merkezine koymak olmadığının sembolüdür aslında.

Neil anlamı yani hayatının cevabını ise aşkta bulur ve aynen batı masallarındaki yakışıklı prens gibi yanına aldığı kılıcıyla güzeller güzeli prensesi ejderhadan kurtarır.

Neil, yanına kılıç olarak dürüstlüğü yani “say what you mean, mean what you say” görüşünü hayat felsefesi edinen Chris Cooper’ın canlandırdığı Bill Cody karakterini alır. Prensesi kurtardığı zindansa sadece avukatlardan oluşan Morlaw kasabası ve ejderha da avukatlardır.

Interstate 60 hakkında yazdığım ayrıntılı yazıya  buradan  ulaşabilirsiniz.

INTERSTELLAR

Chritopher Nolan’ın akıldan ziyade duygulara hitap ettiği ilk filmi olan  Interstellar , anlamı dünyanın en eski hikayesiyle yani akılla kalbin savaşıyla anlatır.

Interstellar ile Christopher Nolan aynı zamanda insanın varlık sebebine de değinmiş.
Cooper ile TARS arasında Murph’ün yatak odasına erişimin olduğu sınırsız kütüphaneyle çevrili ortamda ilginç bir diyalog geçer.
Nolan’a göre dünyaya gelme sebebimiz; zamandan, mekandan, boyutlardan bağımsız olarak sahip olduğumuz en büyük güç olan sevgiyi ifade etmenin bir yolunu bulmaktır.

MR. NOBODY

Jaco Van Dormael’in  Mr. Nobody ’si anlamı seçimler üzerinden anlatır. Belki de hepimizin en çok merak ettiği şeyi yani tercih etmediğimiz yola değinir ve en fazla cevap bekleyen soruyu cevaplar: Diğer yolu seçseydim daha anlamlı bir hayatım olur muydu?

THE HITCHIKER’S GUIDE TO THE GALAXY

The Hitchiker's Guide to the Galaxy ‘de hayatın anlamını yani “Hayat, evren ve her şeyin nihai sorusuna cevabı” arayan insanlar, asıl aramaları gereken şeyin cevaptan ziyade “sorunun kendisi” olduğunu öğrenirler.

Filme göre herkes için tek bir cevap vardır, ama herkes için tek bir soru yoktur. Dünya, herkesin kendi nihai sorusunu bulması için tasarlanmış bir bilgisayardır.

STRANGER THAN FICTION

Stranger Than Fiction  anlamın günlük hayatımızda yaşadığımız dikkat etmediğimiz o küçük şeylerde olduğunu söylüyor.

ARRIVAL

Arrival  anlamın kucaklamakta olduğunu savunuyor. Arrival’a göre geleceğimizin nasıl şekilleneceğini tüm detaylarıyla bilsek bile, bize düşen onu değiştirmeye çalışmayıp olduğu gibi kabul etmek ve onun her bir anına sıkıca sarılmak.

Arrival; Tasavvuf anlayışının merkezinde olan ve her şeyi, kucaklanması gereken bir misafir olarak gören düşünceyi bir adım ileri taşıyor. Dr. Banks karşılaşacağı her şeyi neyle karşılaşacağını bilmesine rağmen yine de kabul ediyor ve ona sıkıca sarılıyor.

Arrival ile ilgili yazdığım detaylı yazıya buradan ulaşabilirsiniz: ARRIVAL: O NOKTAYA VARDIK MI?

KAPAK FOTOĞRAFI:  Alfred Eisenstaedt – Children at a Puppet Show, Paris, 1963