Düşün McFly, düşün! Ne zaman çözmekte zorlandığım bir problemle karşılaşsam ya da bir şeyi anlamasam kendime böyle derim. Düşün McFly düşün! (Çok fazla kendi kendine konuşan birisiyim. Hatta kendi kendime o kadar çok konuşurum ki, bazen araya girip lafımı kesmem gerekir.)

Düşün McFly, düşün! diyerek aradığım o çözüme düşünerek ulaşabileceğime inanıyorum. Çünkü akılcılığı referans alan batılı düşünce tarzım bana böyle yapmam gerektiğini söylüyor. Çünkü bizi diğer canlılardan ayıran en büyük özelliğin düşünebilmemiz olduğunu düşünüyorum.

Peki ya, bizi diğer canlılardan ayıran en büyük özelliğimiz, aslında hayatımızı zehir eden bir lanetse? İşte bu yazı, şu ana kadar beni en fazla şaşırtan bakış açısıyla ilgili. Tüm bildiklerinizi unutmaya, düşünmek için aklınızı kullanmamaya hazır mısınız?

DÜŞÜNMEYİNCE OLUYOR

Her öğleden sonra saat 3 ila 4 arası Starbucks’a gider, white mocha’mı alırım. Hatta Kanyon Starbucks çalışanları bana “Ömer Bey, bu sefer farklı bir şey mi deneseniz acaba?” diye takılırlar.

Bir gün yine aynı saatlerde ajanstan çıktım. Bu sefer Starbucks’a değil, Macro’ya gidiyorum. Yolda da Macro’dan alacaklarımı düşünüyorum. Gitmişken şunu da alıyım, bunu da alıyım diye düşünürken bir de baktım, Starbucks’ta kahve sırasındayım. Alışkanlık işte. Benim Macro’yu düşünmem, beni Macro’ya götürmek yerine bana tam tersini yaptırdı. Beni Starbucks’a götürdü. (Gitmişken de bir white mocha aldım tabii)

O an bir kez daha anladım, “düşünmek tüm karmaşıklıkların anasıdır”.

Wegner’in çalışmaları mutlu olmaya çalıştığımızda depresyona girdiğimizi, rahatlamaya çalıştığımızda gerginleştiğimizi ve konsantre olmaya çalıştığımızda dikkatimizin dağıldığını iddia ediyor. Bir şeyi unutmaya çalıştığımızda onu daha iyi bir şekilde hatırlıyoruz. Uyumaya çalıştığımızda ise uykumuz iyice kaçıyor.

Tüm zamanların en iyi kitaplarından birisi olan Men’s Search For Meaning’in yazarı psikiyatrist Viktor Frankl ise “paradoksal niyet” kavramını ortaya atıyor. Uyku problemleri üzerine çalışan Frankl, uykuyu ele konan bir güvercine benzetiyor. Ele konan bir güvercin ona dikkat edilmediği sürece orada kalır. Ne zaman kişi onu yakalamak isterse işte  güvercin o zaman uçar gider. O da bu yüzden uyku problemi çeken hastalarına “uyanık kalmaya çalışın” diyor.

Tenis oyuncusu John McEnroe, rakibinin mükemmel bir forehand kullandığını görünce, yer değiştirme sırasında ona “Bugün forehand’in inanılmaz iyiydi” gibi komplimanlar yapıyor. Nedeni ise rakibine iyi yaptığı şeyi düşündürtmeye çalışmak ve onu paralize etmek.

BİR SİSTEM VAR BENDE BENDEN İÇERİ

Şimdi biraz düşünmek üzerine düşünelim. Daniel Kahneman’ın Thinking Fast and Slow kitabında kararlarımızı veren iki ayrı sistemden bahsedilir. Yani hayatımızın kontrolü bu iki sistemin elindedir.

Bunlar Sistem 1 ve Sistem 2’dir. 

NİYET ETTİM ZİHİN ORUCUNA

Qing’in Hikayesi

Chuang Tzu’nun Kitabı’nda ağaç oymacısı Qing’in hikayesine yer verilir. Qing, hükümdar tarafından bronz çanların altına yerleştirilen stantları oymakla görevlendirilmiştir. Bir gösteriyle bu hünerini hükümdara ve halka sergiler.

Qing işinde o kadar iyidir ki, onun ağaçları oyarak hazırladığı stantlara herkes hayranlıkla bakar. Hatta çoğu insan Qing’in doğaüstü yetenekleri olduğuna inanır.

Qing, zihin orucu sayesinde işini ya da gösterisini yaparken sürekli düşünceler üreten aklını aradan çıkarıyor.

Peki, bu Qing denen ağaç oymacısı doğru ağacı nasıl buluyor? Ağacı tüm detaylarıyla inceliyor mu? Onun hakkında saatlerce analiz yapıyor mu? Ağacın doğru ağaç olup olmadığı hakkında tereddüde düşüyor mu?

Belki de arkadaşlarına şöyle diyor, “Geçenlerde bir partide bir ağaçla tanıştım, sanırım benim için doğru ağaç o.”

Ya da böyle, “O partide tanıştığım ağaç var ya tam bir odun.”

Qing o ağacın doğru ağaç olduğuna karar vermek için defalarca düşünmüyor. Biliyor ki, o ağaç doğru ağaçsa onu çağıracak. Onu çağırmayan ağacın yanından bile geçmiyor. Bir ağacın doğru olduğuna aklıyla karar vermiyor, o ağacı tüm ruhuyla hissediyor. Doğru ağacın ilahi doğası, onunkiyle “match oluyor” (buradan beyaz yaka arkadaşlara selam çakmak istedim).

Qing, “Yapmam gereken tek şey, elimi işini yapması için serbest bırakmam.” diyerek aslında şunu kastediyor: Ben akıl olan her şeyimi aradan çıkarıyorum ve diğer her şeyimin işini yapmasına izin veriyorum.

Qing aynı zamanda doğru ağacı bulduğunda, ona diğer insanlar gibi bakmıyor. Qing, ağaca gözleriyle baksaydı sadece bir ağaç görürdü. Ama Qing, ona ruhuyla bakıyor ve stant olarak görüyor. “Mükemmel bir şekil ve formda bir ağaca rastlarsam, bitmiş bir çan standını onun içinde görebiliyorum.” diyor.

Yan Hui’nin Hikayesi

Zhuangzi’de Konfüçyus ve Yan Hui arasında geçen bir hikayeye yer verilir. (Burada Konfüçyus olarak bahsedilen kişi aslında Konfüçyus değildir. Chuang Tzu, farklı bir düşünce okulunun lideri ve rakibi Konfüçyus’u kendisi gibi konuşturmuştur. Yani burada geçen Konfüçyus aslında Chuang Tzu’dur.)

Yan Hui, komşu eyalette halkını ezen baskıcı bir yönetici olduğunu duyar. Ona, doğru yolu göstermek için onu ziyaret etmeye karar verir. Konfüçyus’un ise Yan Hui konusunda şüpheleri vardır. Hatta Konfüçyus, Yan Hui’nin başı gövdesinde dönemeyeceğinden endişelenir.

Konfüçyus’a göre buradaki problem, Yan Hui’nin yanlış nedenlerle motive olmasıdır. Yani, Yan Hui’nin teorik bilgilerle hareket edip, kibirle motive olmasıdır. Kendisini o yöneticiden daha iyi ve daha akıllı görmesi; kötü krala doğru yolu gösterip bununla büyük bir şöhret kazanma arzusudur. Konfüçyus, Yan Hui’nin o eyalete gitmesine izin vermez. Yan Hui başka stratejiler önerse de Konfüçyus bunların hepsini reddeder.

ÖYLE SARHOŞ OLSAM Kİ

Chuang Tzu’nun Kitabı’nda arabadan düşen bir sarhoştan bahsedilir. Araba çok hızlı gitmesine rağmen düşen sarhoş sürücüye bir şey olmaz. Kemikleri aynen diğer insanlarınki gibi olduğu halde, bizim sarhoş arabadan düşen birinin yaralanması gerektiği gibi yaralanmaz. Burnu bile kanamaz.

Neden mi? Çünkü o, araba sürdüğünün farkında değildir. Ve yine aynı şekilde düştüğünün de farkında olmaz. Yaşam ve ölüm düşünceleri, alarma geçme ve dehşete düşme durumları ondan uzaktır. İşte bu yüzden her şeye korkusuzca atlar. Chuang Tzu bu sarhoş adamı, ruhu bozulmamış olarak niteler.

Peki neden Chuang Tzu, bilişsel kontrolün olmadığı sarhoşluğa bu kadar önem verir? Çünkü sarhoşken insan kendi kendini kontrol etmez. Yaptığı eylemlerin sonuçlarını düşünmez. Sıradan dünyadan, bir derece bağımsızdır. Pek çok insanı inciten şeyler, onu incitmez.

Tabii buradaki sarhoşluk tamamen metafordur. Chuang Tzu’nun kastettiği ilahi sarhoşluktur (heavenly drunk). İlahi sarhoş aklını aradan çıkarır. Kendisini kontrol etmez, şu an nasıl görünüyorum diye düşünmez, şöyle yaparsam insanlar bana ne der düşüncesi onun umurunda olmaz. İlahi sarhoş, aynı alkol sarhoşu gibidir. Tek farkı hiç alkol almamıştır.

ŞEYLERİ OLDUKLARI GİBİ GÖRMEK

Iraksak Düşünme

Yaratıcılığı ya da düşünme şekillerini çok genel bir ifadeyle ikiye ayırabiliriz: Iraksak ve yakınsak düşünme.

Iraksak düşünme için kabaca, var olan bir probleme farklı çözümler bulma ya da bir nesneye farklı kullanım şekilleri sunma diyebiliriz.

Iraksak düşünmeyi ölçmek için Olağan Dışı Kullanım Testi (UUT: Unusual Uses Test) yapılıyor. Deneklere sıradan bir nesne veriliyor (örneğin bir kaşık gibi) ve bu nesnenin başka hangi amaçlar için kullanılabileceği soruluyor.

Çocuklar bu testlerde oldukça başarı sağlıyor. Çünkü onların beyinlerinin bilişsel kontrol bölümleri, yetişkinler kadar gelişmemiştir. Beynin bilişsel kontrol bölümü Sistem 2’nin yönetimindedir. Ve çocuklar Sistem 2’yi kullanmakta yetişkinler kadar iyi değildir. İşte bu yüzden bu kadar yaratıcı sonuçlar elde ediyorlar. Bir de çocukların beyinleri yetişkinler kadar yıkanmamıştır. Yani çocukların zihni tamamen berraktır. Başka bir ifadeyle Yan Hui’nin zihin orucunu doğal olarak tutmaktadırlar.

Neil, Interstate 60’a çıkmadan önce Sistem 2’nin kontrol ettiği bir hayatı yaşamaktaydı. Bu hayatta tüm kararları Neil’in deneyimleriyle gelişen Sistem 2 vermekteydi. Ta ki, Ray ona Sistem 1’in kapılarını açana kadar. İşte o andan sonra Neil, her şeyin mümkün olduğu Interstate 60’ta buldu kendini. Her şeyi olduğu gibi, yani daha önce hiç görmediği gibi görmeye başladı.

Salinger, şeyleri oldukları gibi görmemiz için aklı mantığı aradan çıkarmamızı söylüyor. Yani akıl ve mantık aradan çıktığında elimizde ne kalıyorsa ancak onun sayesinde şeyleri oldukları gibi görebileceğiz.

Exupery bu ifadeyi okuyucuya romantik gelmesi için ya da paylaşıldığında çok fazla like alması için değil; gerçekten de insanların “şeyleri oldukları gibi” görebilmelerinin tek yolunun bu olduğuna inandığı için kullanmış.

Yakınsak Düşünme

Şimdi yakınsak düşünmeye geçebiliriz. Yakınsak düşünmeyi ölçmek için Uzak Alaka Testi (RAT: Remote Associates Test) yapılıyor. İşte şimdi istismar edebileceğimiz kısım geliyor. Bu testle, alkolün geçici olarak bilişsel kontrolümüzü devre dışı bırakmasının yanında, çeşitli yaratıcılık alanlarında fayda sağladığını da görüyoruz.

Deneklere birbiriyle alakasız 3 sözcük veriliyor. Deneklerden bu 3 alakasız sözcüğü birbirine bağlayan dördüncü bir sözcük bulmaları isteniyor. Bu test, “yakınsak düşünmeyi” (convergent thinking) ölçüyor. Bu, Sistem 2’nin yoğun olarak kullanıldığı bir düşünmedir.

Deneklerin o dördüncü kelimeyi bulamadıklarında artık yakınsak düşünmeyi bırakıp, ıraksak düşünmeye kendilerini zorlamaları gerekmektedir. Yani artık Sistem 2’yi bırakmaları gerekmektedir. Ya da akıllarıyla düşünmeyi bırakmaları…

Deneyde araştırmacılar, alkolün etkisini ölçüyor. Kanında ortalama bir oranda (0,075) alkol olanlar, ayık olanlara göre bu testte daha başarılı oluyor. Yani alkol, Sistem 2’yi devre dışı bırakıyor ve görevi Sistem 1’e veriyor. Bağ kurma konusunda inanılmaz yetenekleri olan Sistem 1 de işini yapıyor.

CENNET VE CEHENNEM

Taoizm’in bilinen en eski metinlerinden Chuang Tzu’nun Kitabı’nda vücudumuzun akıl olmayan kısmına ne deniyor biliyor musunuz? “Heavenly Body” yani “İlahi Vücut” yani “Cennete Ait Vücut”.

Şimdi cennet ve cehennem kavramlarını düşünelim. İlahi dinlerde karşımıza çıkan cehennem tasvirlerinde hep aynı şeyi görürüz. İnsanlar yaptıkları kötülüklerin cezasını cehennemde yanarak öderler. Hatta bazılarında bu şekilde cennete girebiliriz. Yanmak cennete girebilmemiz için bir ön koşuldur. Ama neden yanmak?

Belki de cennete girebilmek için cennete ait olmayan kısımlarımızdan cehennemde kurtulmamız gerekmektedir. Belki de yanmak, vücudumuzdaki bir şeylerin etkisini kaybetmesi için kullanılan bir metafordur. Belki de yanarak Chuang Tzu’nun bahsettiği vücudumuzun cennete ait olmayan yani akıl olan yerlerinden kurtuluyoruz. Aynen sarhoşken kurtulduğumuz bilişsel kontrolümüz gibi. Belki de yanarak yok olan kısmımız Kahneman’ın Sistem 2’si yani gelen WhatsApp mesajına, onu ölçüp tartıp saatler sonra cevap vermemizi sağlayan sistemimiz. (Ne çok “belki de” dedim.) 

Yani akıl-mantık ya da Sistem 2’yi kusup çıkardığımızda, ondan kurtulduğumuzda, onu yaktığımızda ya da sarhoş olduğumuzda cennetteyiz, Interstate 60’tayız, gerçeğin mayasını ve şeyleri oldukları gibi görebiliyoruz. (Bu arada cennete girebilmemizin yolunun sarhoş olmaktan geçmesi ironik değil mi?)

FİKİR NASIL BULUNUR?

Modern reklamcılığın öncülerinden James Webb Young, 1939 yılında fikir bulma sürecinden bahsettiği A Technique for Producing Ideas isminde bir kitap yazar. Bu kitap reklam sektöründeki yaratıcıların kutsal kitaplarından biridir.

James Webb Young, fikir bulma sürecini 5 aşamaya ayırır.

Burada ilk iki aşama tamamen Sistem 1 için Sistem 2 tarafından yapılan hazırlıktır. Yani evine Sistem 1’i bekleyen Sistem 2, evini temizliyor, pastaları börekleri hazırlıyor.

Yani James Webb Young diyor ki, Sistem 2 Sistem 1’in köpeği olsun. Yani aklı aradan çıkarıyoruz ki, geri kalan kısmımız işini yapabilsin. Çünkü Sistem 1’in bir amacı bir planı yok. Ölçmüyor, biçmiyor. Olduğu gibi görüyor, doğallıkla karşılık veriyor. İşte bu da yaratıcılığın ta kendisi.

James Webb Young’un bu aşamalarını günümüz araştırmaları da kanıtlıyor. Kuluçka adı verilen deneylerde, deneklere asli bir görev veriliyor. Sonrasında ise deneye ara veriliyor ve deneklerin başka bir işle dikkatlerinin dağılmaları sağlanıyor.

Asıl görev aklın bir köşesinde yer ettiği sürece, kısa süreli ara seansının problem çözme yeteneğini geliştirdiği ortaya çıkıyor. Aklı aradan çıkardığımızda, onu düşünmediğimizde kontrolü Sistem 1, alıyor ve sıçramasını yapıyor.

TEKNEYİ BOŞALTMAK

Chuang Tzu’nun Kitabı’nda bir tekne hikayesinden bahsedilir.

Gölde teknenizle dolaşırken başka bir teknenin gelip size çarptığını düşünün. Ne yaparsınız? Oldukça sinirlenir, size çarpan tekneyi kullanana söver, hatta bir kavga bile başlatabilirsiniz.

Şimdi olaya bir de şöyle bakın. O tekneyi kullanan kimse olmadığını varsayın. O tekne rüzgarda süzülerek sizinkine çarpmış olsun. Tepkiniz aynı olur muydu? İlk başta biraz şaşırır. Sonra da yolunuza devam ederdiniz değil mi?

Olay değişmemesine rağmen tepkiniz 180 derece değişirdi. Burada boş tekneyi Sistem 1, birisinin sürdüğü tekneyi de Sistem 2 olarak düşünelim.

Sistem 2, yani cennetten kovduran zehir yani aklımız-mantığımız olaya sadece belli bir açıdan bakabiliyor. Olayları olduğu gibi göremiyor. İşte bu yüzden de kavgayı başlatıyor. Hayatımızı mahvediyor. Sistem 1 ise kendini kaptırmıyor, olayları olduğu gibi görüyor, kendini akışa bırakıyor. Cennete yaklaşıyor.

SONUÇ

Bu yazıyı 2016’nın ilk günlerinde yazdığım için bir yeni yıl dileğiyle bitireceğim. Yeni yılda aklınızı bomboş hale getirip, onu çocukça bir kalple doldurun. (An empty mind with a childish heart)

YARARLANDIĞIM KAYNAKLAR

Trying Not To Try  – Edward Slingerland

The Book of Chuang Tzu – Chuang Tzu

Tao Te Ching  – Lao Tzu

Interstate 60   – Bob Gale

The Little Prince  – Exupery

Nine Stories  – Salinger

Thinking Fast and Slow  – Daniel Kahneman

What Dreams May Come  – Vincent Ward (Yazıda kullandığım kapak görseli)

A Technique For Producing Ideas  – James Webb Young

The Way of Zen  – Alan Watts

Exupery’nin Küçük Prens’i büyüklerin dünyasını anlamaya çalışır. Salinger’ın Holden Caulfield’ı ise insanları anlamaktan vazgeçmiştir. Küçük Prens büyükleri ve onların dünyasını sorgular. Holden ise büyüklerin bu sahtekar dünyasına isyan eder. Küçük Prens isyan etmez çünkü hala ümit içindedir. Adı üstünde Küçük Prens’tir o. Holden ise Ergen Prens’tir.

Kahramanın Sonsuz Yolculuğu

Joseph Campbell’in The Hero with a Thousand Faces kitabındaki Kahramanın Döngüsü’ne bakalım.

1. Evi Terk Ediş

Kahraman ait olduğu toprakları bir nedenden dolayı terk eder. Küçük Prens de gezegeninden ayrılıyor. Bu da her yolculuk gibi başa dönmek ve başlangıç noktasını tam anlamıyla kavrayabilmek için yapılıyor.

2. Yoldaki Dersler

Kahraman, yolculuğunda her birisi bir cevap niteliğindeki çeşitli kasabalara uğrar. Küçük Prens’in durumunda bunlar gezegendir. Küçük Prens hiçbir gezegenin kendisine cevap olamayacağını anlar.

3. Öğretmenin Ortaya Çıkışı

Kahraman hazır olduğunda bir öğretmen onu bulur. Küçük Prens’in durumunda bu öğretmen evcilleştirilmemiş tilkidir.

4. Bambaşka Biri

Kahraman topraklarına yepyeni bir bakış açısıyla döner. Küçük Prens öğretmeni Tilki sayesinde gülünü yüreğiyle sevdiğini fark eder ve onun için döner.

Kahramanın Sonsuz Yolculuğu – Pilot

Kahramanın Döngüsü kısmen de olsa pilot için de geçerlidir. Pilot ait olduğu toprakları terk etmek zorunda kalır ve kendisini bir çölde bulur. Öğretmen, çölde kahramanı yani pilotu bulur. O da Küçük Prens’tir. Pilot, Küçük Prens sayesinde daha önce bakmadığı bir şekilde dünyaya bakmaya başlar. Bu yepyeni bakış açısıyla ait olduğu topraklara döner.

Başka Bir Dünya Mümkün

Holden da, pilot da çocukların büyümesini ve büyükler gibi olmasını istemez. Holden, çocukların büyümesini onların kendilerini uçurumdan atmasına benzetir. Bu yüzden de onları yakalayan olmak ister.

Pilot ise çocukları kurtarmanın başkası tarafından yapılacağını düşünmez. Bunu ancak büyüyen çocukların kendilerinin yapabileceğine inanır. Küçük Prens’in Pilot’un içindeki çocuk olduğunu düşünürsek, Pilot’a göre çocuk kalmanın sırrı bir dönem çocuk olduğunu hiç unutmamaktır.

Mark Osborne’un Küçük Prens Filmi

Bu bölüm fena halde spoiler içerir.

Mark Osborne’un Küçük Prens’i sinemaya uyarlayacağını duyduğumda bayağı heyecanlanmıştım. Kabul etmek gerekir, Küçük Prens’i sinemaya uyarlayabilecek en iyi yönetmen Michel Gondry olsa da Mark Osborne bunun hakkını verecek yönetmenlerden birisiydi.

Mark Osborne hikayeyi günümüze uyarlamış. Küçük Prens ve Pilot arasındaki ilişkiyi küçük kız ve Pilot üzerinden yorumlamış. Küçük kızı kahraman, pilotu öğretmen yapmış.

Beni rahatsız edense Küçük Prens’in büyümüş halini bizlere göstermesi. Mark Osborne, küçük kızı; Küçük Prens’in kendisini unuttuğu ve sistemin kölesi olduğu bir dünyaya götürmüş. Öncelikle bu çok riskli bir şey ve Exupery’ye bir hakarettir kanımca. Küçük Prensi büyütmek yapılabilecek en klişe ve en yanlış şeydir.

Burada küçük kız, Küçük Prens’in bir zamanlar Küçük Prens olduğunu hatırlamasını sağlar ve onu o dünyadan kurtarır. Marko, Küçük Prens’i kahraman, küçük kızı öğretmen yapmış.

Buradan Mark Osborne’a sesleniyorum. Ey Mark, eğer hikayeyi yeni bir boyuta taşımak istiyorsan Küçük Prens’in büyük olduğu o dünyayı küçük kızın geleceği olarak yaratabilirdin. Küçük kızı o sistemin kölesi olduğu dünyadan da bir zamanlar çok sevdiği Küçük Prens’le kurtarabilirdin.

Film de sevdiğim şeyler de yok değil.

Mark Osborne’un Küçük Prens’in dünyasını filmden ayrı bambaşka bir animasyon tekniğiyle (stop-motion) resmetmesini beğendim.

Küçük kızın annesini bir gezegende yaşayan tek kişi gibi hayal etmesini beğendim. Mark Osborne, kıza Küçük Prens’in bakış açısıyla baktırmış.

Küçük Prens, gezegenine gittiğinde gülün artık ölmüş olduğunu görür. Maalesef gezegeni baobablar kapsamıştır. Gül ölse de, Küçük Prens bir gün doğumunda gülünü görür. Mark Osborne’un güneşi gül gibi resmetmesini beğendim.