Sinemanın ustaları deyince akla Kubrick, Scorsese, Tarkovsky, Pasolini, Bergman ya da Özcan Deniz gelir. Bense bu yazıda başka ustalardan, filmlerdeki ustalardan bahsedeceğim: Yoda’dan (Star Wars), O. W. Grant’ten (Interstate 60) ve Bagger Vance’ten (The Legend of Bagger Vance).

Yoda için sinema tarihinin büyük ustası diyebilirim. Öğretileri Taoizm ve Zen Budizm’inden beslenen Yoda, Star Wars serisinde Luke’a rehberlik eder.

Yoda’nın öğretilerini 3 ana başlıkta inceleyeceğim:

Yoda’nın İlk Öğretisi: Tüm bildiklerini unut! (Aklın Düşünce Öncesi Haline Ulaşmak)

Yoda “Şimdiye kadar öğrendiklerin unutulmalı.” sözleriyle Luke’tan bildiği her şeyi bir kenara bırakmasını istiyor. Peki, Luke’un unutması gereken şeyler neler?

Kavramlar:

Yaratıcılık ya da düşünme şekilleri çok genel bir ifadeyle ikiye ayrılıyor: Iraksak ve yakınsak düşünme.

Iraksak düşünme için kabaca, var olan bir probleme farklı çözümler bulma ya da bir nesneye farklı kullanım şekilleri verme diyebiliriz. Yakınsak düşünme ise birbiriyle alakasız kavramlar arasında bağ kurma olarak özetlenebilir.

Iraksak düşünmeyi ölçmek için Olağan Dışı Kullanım Testi (UUT: Unusual Uses Test) yapılıyor. Deneklere sıradan bir nesne veriliyor (örneğin bir kaşık gibi) ve bu nesnenin başka hangi amaçlar için kullanılabileceği soruluyor.

Çocuklar bu testlerde yetişkinlere göre oldukça başarı sağlıyor. Çünkü onlar, bir kaşığı bizim ona yüklediğimiz sözcük olan “kaşık” olarak değil, baş kısmı yuvarlağımsı diğer kısımları uzun bir demir parçası olarak görüyor. Bu sayede de ona sadece yemek yeme işlevi yüklemiyorlar. O demir parçası da işte böylece başka her şey olabiliyor.

Şimdi Yoda’nın sözlerini tekrar hatırlayalım: Şimdiye kadar öğrendiklerin unutulmalı.

Yoda bu sözleriyle çocukluk dönemimizdeki düşünce tarzımızla hareket etmemiz gerektiğini söylüyor. Yani bir şeyi toplumun, geleneğin, dinin ya da insanların ona verdiği isimle, görevle veya işle değil; onu ilk defa görüyor gibi bakan gözlerimizle anlamamızı istiyor.

İkilikler:

Yoda, “iyiyle kötüyü huzur içinde sakinleştiğinde, eylemsiz kaldığında ayırt edersin” diyerek aklın düşünce öncesi haline işaret ediyor. Aklın düşünce öncesi halinde bu kavramlar anlamını yitiriyor. Çünkü iyi-kötü, güzel-çirkin, doğru-yanlış, geçmiş-gelecek gibi bu tüm kavramlar aslında düşüncenin birer yan ürünüdür. Ve sonradan kafamıza yerleşmişlerdir. Aklın düşünce öncesi halinde ise bu ikiliklere yer yoktur.

Peki Yoda’nın yolundan gitmesek yani tüm bildiklerimiz unutulmasa ne olur?

Tüm bildiklerimizi unutmazsak onlar bizle her yere gelir. O yeri, orayı, o şeyi; yanımızda getirdiklerimiz perspektifinden görmemize ve oraya sınırlı bir bakış açısıyla bakmamıza neden olur. Yani baktığımız şeyi asla olduğu gibi görememiş oluruz.

Yoda’nın İkinci Öğretisi: Çabalama, yap! (Wu-Wei Hali)

Yoda burada Taoizm’in en önemli kavramlarından wu-wei’den (oo-vey diye okunuyor) bahsediyor. Wu-wei en kısa tanımıyla çabasız eylem ya da eylemsiz eylem (efforless action) demektir.

Wu-wei’in en iyi örneğini ise Taoizm’in en eski kaynağı Zhuangzi’de geçen Ağaç Oymacısı Qing’de görüyoruz.

Qing, wu-wei halinde denemiyor, çabalamıyor, zorlamıyor; sadece yaptığı işle ilgili tüm düşüncelerini aradan çıkarıyor, sonuçlarını umursamıyor, alkış almak ya da rezil olmak onun gözünde aynı oluyor. Yani wu-wei’deyken Qing elini işini yapması için serbest bırakıyor.

İşte Yoda da “yap” diyerek tam olarak bunu kastediyor.

Yoda’nın Üçüncü Öğretisi: Etrafındaki sonsuzluğun farkında ol!

Yoda her şeyin geçici ve aynı zamanda da her şeyin sonsuz olduğunu ölüm örneğini vererek anlatıyor.

Bu düşünceye göre hayat, ölümle anlamlıdır. Çünkü sınırlı bir zaman diliminin olması onun doya doya, dolu dolu yaşanması gerektiğini işaret eder. Bu yüzden ölüm hayatın doğal bir parçasıdır. Burası tamam.

Peki bu bilmem kaç yüz yaşındaki çirkin hobit nasıl oluyor da kaybettiklerimiz için üzüntü duymamamız gerektiğini iddia ediyor? Ve bir de utanmadan “Sevinç duy çevrende Güç’e dönüşenler için” diyor.

İşte bu sözler belki de dünyanın en rahatlatıcı bakış açılarından birisini barındırıyor. Çünkü buradaki kritik nokta “Güç’e dönüşenler” ifadesi. Çevremizde, Güç’e dönüşenler için sevinç duymalıyız çünkü Güç sonsuzdur. Güç her yerdedir. Güç sürekli bizimledir. Biz Güç’ün içinde yaşarız. Çünkü bir balık için deniz neyse, bizim için de Güç o. Nereden mi biliyorum? Çünkü Yoda diyor.

Kaybettiğimiz birisi için genelde onun bizi yukarıdan izlediğini düşünürüz. Çünkü bu düşünce, bizim bu gerçekle başa çıkmamızı oldukça kolaylaştırır. Ama Yoda’nın bakış açısı bunu bir adım ileri taşıyor. Yoda’ya göre kaybettiklerimiz, bizi izlemekle kalmıyor, sürekli bizimle oluyor. Aynen benimle bu yazıyı yazdığım bilgisayar arasında olduğu gibi. Aynen benimle, tuşlar arasında olduğu gibi… Aynen gittiğim her yerde, benimle olduğu gibi.

“One wish grant” (tek dileğin yerine getirilir) anlamına gelen O. W. Grant, Interstate 60’ta karşımıza çıkıyor ve Neal’a yol gösteriyor.

O. W. Grant’in öğretilerini 2 kısımda inceleyeceğim:

O. W. Grant’in İlk Öğretisi: Yola çık!

Neal’ın kız arkadaşı, her şeyi planlı yaşamaya çalışan modern insanın bakış açısını yansıtır. Bu düşünce belirsizliği olabildiğince ortadan kaldırmaya çalışır ve yola çıkmak için en büyük engeldir.

Akla hemen şu soru gelir. Karşıma çıkacakların benim faydama olup olacağını bilmeden ya da bana yardımcı olacağını bilmeden yola çıkmalı mıyım?

Neal kadını yanına alır ve bunu gören O. W. Grant araçtan iner. Çünkü rehber, kahramanı uygun kıvama getirmiştir. Kahraman artık yola yalnız devam edebilir.

Burada O. W. Grant’in Tasavvuftaki “kucakla” bakış açısına sahip olduğunu görüyoruz. Bu bakış açısı şunu iddia eder:

Olan her şey, benim için bana oluyor. Karşılaştığım her şey, aslında benim bir problemime bir çözüm. Grant’in dediği gibi yola ayak uydurabilirsem yani o yol ile aynı frekansta olabilirsem karşılaştığım her şeyin benim bir derdime bir derman olduğunun farkında olabilirim.

O. W. Grant’in İkinci Öğretisi: Kaçınılmazlığın farkında ol!

Olaya paralel evrenler teorisinden bakalım. Bu teori şunu iddia eder: Ben bir karar aşamasındayken o kararın tüm olasılıkları aynı anda yaratılır ve ben o olasılıklardan birini seçerim. Benim seçmediğim diğer olasılıklar ise başka bir ben’in olduğu evrende gerçekleşmeye devam eder. Yani evden çıktığımda işe arabamla, metroyla ya da vapurla gidebilirim. Ben arabayla yola çıktığımda başka bir evrendeki ben de metroyla gider. Ben bu evrende reklam yazarıyken bir başka evrendeki ben de bir golf oyuncusu olabilir.

Ben bu evreni seçimlerimle yaratıyorum Ve bu evren benim olabileceğim tek evren. Çünkü aksi takdirde başka bir evrende olurdum zaten.

İşte bu düşünce inanılmaz aydınlatıcı bir sonuca işaret ediyor. Bu bakış açısına göre verdiğim karar verebileceğim tek karar oluyor. İşte bu da pişmanlığı ortadan kaldırıyor. Çünkü ben o kararı vermek zorundaydım. Daha doğrusu bu evrende başka bir karar veremezdim. Diğer kararı verdiğim evrende de asla olamayacağıma göre benim yapabileceğim en iyi şey bu evrenin keyfini çıkarmak olmalıdır.

Hinduizm’in kutsal metni Bhagavad Gita motifleri taşıyan The Legend of Bagger Vance filminde karşımıza çıkan usta Bagger Vance’tir. Bagger filmde, Rannulph Junuh’a rehberlik eder.

Bagger Vance’in öğretilerini iki bölümde inceleyeceğim:

Bagger Vance’in İlk Öğretisi: Varlık sebebini hatırla!

Hayatın golf üzerinden anlatıldığı filmde Bagger Vance, insanın varlık sebebinden “Authentic Swing” yani “insanın kendi özgün vuruşu” olarak bahseder.

Bagger Vance, bir nedenle doğarız derken; Krauss ise hayata anlamı biz veririz diyor. Benim düşüncem iki görüşün de aynı anda gerçekleştiği yönünde. Dilediğimiz şeyi anlamlı hale getirebiliyoruz orası kesin. Ama bazı şeylerle karşılaştığımızda ise diğer her şey anlamını yitiriyor. İşte o şeyle karşılaştığımızda, o şey bize tanıdık geliyor. Bize bizden geliyor. Ona anlamı biz vermiyoruz. Onun anlamının içinde kayboluyoruz. Neyse, siz ne demek istediğimi anladınız.

Bagger Vance’in İkinci Öğretisi: Kendini bırak!

Bagger’a göre bizi evrenle bir yapacak şey bizim eylemimiz, ona engel olan tek şeyse kendimiz. Yani, o eylemle ilgili düşüncelerimiz, eylemin sonuçlarıyla ilgili endişelerimiz…

Bagger diyor ki: “Çekil önünden, çık aradan. Yoksa eyleminin içinde kaybolamazsın.”

 SON SÖZLER

Bu yazı aslında bir türlü bitiremediğim, insanın yaparken kendinden geçtiği, kendini kaybettiği deneyimler (optimal experiences) üzerine yazdığım başka bir yazının öncülü. Dur bir dakika. Baştan alıyorum: Bu yazı aslında üçlemenin ilk halkası (şimdi daha “cool” oldu).

Neyse… Geldim yine bir yazının daha sonuna, bir duanın daha başına: Luke gibi tüm bildiklerimizi unuttuğumuz, Neal gibi kendimizi yollarda bulduğumuz ve Junuh gibi kendimizi bıraktığımız günlere…

KAYNAKLAR

Trying Not To Try  – Edward Slingerland

The Book of Chuang Tzu – Chuang Tzu

Tao Te Ching  – Lao Tzu

Interstate 60   – Bob Gale

Star Wars Episode V   – George Lucas

The Legend of Bagger Vance   – Robert Redford

Dropping Ashes on the Buddha   – Seung Sahn

MERAKLISINA

Evrende Yanlış Mıyız?  – Star Wars’taki Taoizm göndermeleri üzerine yazdığım yazı.

The Legend of Bagger Vance – The Legend of Bagger Vance üzerine yazdığım yazı.

Yolun Yol Mu?  – Interstate 60 üzerine yazdığım yazı.

Aklı Baştan Çıkarmak  – Şeyleri oldukları gibi görmek üzerine yazdığım yazı.